Wrzucanie głosu do urny

100 lat praw wyborczych Polek. Jak je wywalczyły?

Prof. Teresa Gardocka

Przyznanie praw wyborczych kobietom nie by┼éo rzecz─ů oczywist─ů. Polki z d─ů┼╝eniami do uzyskania pewnych praw (nie m├│wi─ůc o r├│wnouprawnieniu) torowa┼éy sobie drog─Ö powoli ÔÇô m├│wi prof. Teresa Gardocka ze Szko┼éy Prawa Uniwersytety SWPS.

Historia r├│wnouprawnienia

Stosunkowo do niedawna uwa┼╝ano, ┼╝e kobiety nie powinny mie─ç ani praw wyborczych, ani wielu innych przywilej├│w. Czy to znaczy, ┼╝e powszechnie uznawano je za gorsze, nienadaj─ůce si─Ö do uczestniczenia w ┼╝yciu spo┼éecznym, zawodowym czy politycznym? Niekoniecznie. Uwa┼╝ano raczej, ┼╝e kobiety sp─Ödzaj─ů czas w domu, po┼Ťwi─Öcaj─ů si─Ö opiece nad dzie─çmi. M─Ö┼╝czyznom przypisywano z kolei wszystkie obowi─ůzki zewn─Ötrzne – utrzymanie rodziny czy s┼éu┼╝b─Ö wojskow─ů.

Do udzia┼éu w Olimpiadzie kobiety dopuszczono po raz pierwszy w 1928 roku w Amsterdamie, do studi├│w uniwersyteckich – tylko na specjaln─ů pro┼Ťb─Ö. W 1894 roku jedynie trzy panie studiowa┼éy farmacj─Ö na Uniwersytecie Jagiello┼äskim. Kilka lat wcze┼Ťniej na studia do Francji musia┼éa wyjecha─ç Maria Sk┼éodowska. Pierwsz─ů s─Ödzi─ů nad Wis┼é─ů zosta┼éa Wanda Grabi┼äska w 1929 roku, za┼Ť w 1937 by┼éo ich w Polsce siedem. Polska nie by┼éa wcale pod tym wzgl─Ödem wyj─ůtkowa, podobnie by┼éo wsz─Ödzie w obr─Öbie cywilizacji zachodniej.

Prawo wyborcze na tym tle nie by┼éo kwesti─ů fundamentaln─ů – chocia┼╝ symboliczn─ů. Podobno pod wp┼éywem swojej ├│wczesnej ┼╝ony – cz┼éonkini niepodleg┼éo┼Ťciowych grup bojowych, nadaniu praw wyborczych kobietom nie sprzeciwia┼é si─Ö J├│zef Pi┼ésudski. Naczelnik przyzna┼é je 28 listopada 1918 roku. Od tego momentu Polki mog┼éy korzysta─ç z biernego (prawo do bycia wybieran─ů) i czynnego (prawo do g┼éosowania) prawa wyborczego. W ten spos├│b w pierwszym Sejmie Ustawodawczym znalaz┼éo si─Ö osiem kobiet.

Kto był pierwszy?

Wiele pa┼ästw przyzna┼éo prawa wyborcze kobietom wcze┼Ťniej ni┼╝ Polska np. Nowa Zelandia w 1893 roku, Australia w 1902, Norwegia w 1913 i Dania w 1915.

By┼éy te┼╝ kraje, kt├│re na taki krok zdecydowa┼éy si─Ö wiele lat p├│┼║niej: Francja w 1944 czy W┼éochy w 1946. W Szwajcarii w g┼éosowaniach federalnych kobiety uczestnicz─ů od 1971 roku. Z kolei w szwajcarskim kantonie Appenzell panie mog─ů bra─ç udzia┼é w lokalnych wyborach dopiero od 1991 roku.

W Stanach Zjednoczonych Ameryki panie uzyska┼éy prawa wyborcze na mocy XIX poprawki do Konstytucji, zakazuj─ůcej odmawiania lub ograniczania praw wyborczych ze wzgl─Ödu na p┼ée─ç. Poprawka zacz─Ö┼éa obowi─ůzywa─ç w styczniu 1920 roku.

Przeczytaj tak┼╝e: Kopernik by┼éa kobiet─ů? Naukowczynie walcz─ů ze szklanym sufitem

Dzi┼Ť zar├│wno prawa wyborcze, jak i inne prawa r├│wne m─Ö┼╝czyznom, s─ů dla przedstawicieli cywilizacji zachodu zupe┼énie oczywiste. Mimo to kobiety w Polsce nie zawsze decyduj─ů si─Ö korzysta─ç z nich na r├│wni z panami. Dzi─Öki dzia┼éaniom ukierunkowanym na aktywizacj─Ö polityczn─ů pa┼ä coraz wi─Öcej kobiet ubiega si─Ö, z pozytywnym skutkiem, o funkcje so┼étysek. Na wy┼╝szych stanowiskach jest mniejsza reprezentacja kobiet. Pierwsz─ů kobiet─ů premierem w Polsce, po 1989 roku, by┼éa Hanna Suchocka, drug─ů Ewa Kopacz, a trzeci─ů Beata Szyd┼éo ÔÇô m─Ö┼╝czyzn sprawuj─ůcych t─Ö funkcj─Ö by┼éo 13. Proporcja p┼éci wyra┼║nie nie odpowiada proporcji p┼éci w spo┼éecze┼ästwie.

Na prezydenta płci żeńskiej nadal czekamy. Ale przecież Stany Zjednoczone nie doczekały się na tym stanowisku kobiety od prawie 230 lat, chociaż jedna kandydatka była o krok.

***

Autork─ů tekstu jest Prof. Teresa Gardocka, prawnik, Szko┼éa Prawa Uniwersytetu SWPS.