Rodzina

Bezpieczne po┼╝yczanie pieni─Ödzy rodzinie. Jak si─Ö zabezpieczy─ç prawnie?

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk

W dzisiejszym ┼Ťwiecie coraz cz─Ö┼Ťciej zdarza si─Ö sytuacja, w kt├│rej cz┼éonkowie rodziny decyduj─ů si─Ö na udzielenie sobie wzajemnie po┼╝yczki pieni─Ö┼╝nej. Mo┼╝e to wynika─ç z r├│┼╝nych powod├│w, pocz─ůwszy od pomocy finansowej w trudnych sytuacjach ┼╝yciowych, po r├│┼╝nego rodzaju inwestycje, na przyk┼éad w rozw├│j osobisty czy biznesowy. Niezale┼╝nie jednak od przyczyny, po┼╝yczanie pieni─Ödzy w ramach stosunk├│w rodzinnych mo┼╝e prowadzi─ç do z┼éo┼╝onych sytuacji, zw┼éaszcza je┼Ťli nie zostan─ů podj─Öte odpowiednie ┼Ťrodki ostro┼╝no┼Ťci na samym pocz─ůtku. Jak zabezpieczy─ç si─Ö prawnie w sytuacji po┼╝yczki dla cz┼éonka rodziny, aby unikn─ů─ç ewentualnych nieporozumie┼ä i konflikt├│w w przysz┼éo┼Ťci? Sprawd┼║!

Czy po┼╝yczanie pieni─Ödzy w rodzinie jest bezpieczne?

Po┼╝yczanie pieni─Ödzy w rodzinie mo┼╝e wydawa─ç si─Ö ┼éatwym i bezpiecznym rozwi─ůzaniem. W ko┼äcu, cz┼éonkowie rodziny maj─ů cz─Östo do siebie zaufanie i chc─ů udzieli─ç sobie nawzajem pomocy w trudnych sytuacjach. Niemniej jednak, brak odpowiedniego zabezpieczenia czynno┼Ťci prawnej jak─ů jest po┼╝yczka mo┼╝e prowadzi─ç do powa┼╝nych konsekwencji, takich jak utrata cz─Ö┼Ťci lub ca┼éo┼Ťci pieni─Ödzy, konflikty rodzinne czy nawet procesy s─ůdowe.

Jakie mog─ů by─ç g┼é├│wne zagro┼╝enia zwi─ůzane z po┼╝yczaniem pieni─Ödzy rodzinie?

Jednym z nich mo┼╝e by─ç brak jasnych warunk├│w samej po┼╝yczki. Wiele konflikt├│w rodzinnych wynika z braku jasno okre┼Ťlonych warunk├│w po┼╝yczki.

Bez formalnego dokumentu potwierdzaj─ůcego warunki po┼╝yczki, istnieje ryzyko, ┼╝e jedna ze stron mo┼╝e nie wywi─ůza─ç si─Ö z umowy, powo┼éuj─ůc si─Ö na r├│┼╝ne interpretacje ustnych ustale┼ä. Brak pisemnej umowy, mo┼╝e spowodowa─ç, ┼╝e ┼éatwo jest zapomnie─ç o ustaleniach dotycz─ůcych termin├│w sp┼éaty, odsetek czy te┼╝ ewentualnych konsekwencji w przypadku niesp┼éacenia kwoty po┼╝yczki.

Tak┼╝e sytuacja ┼╝yciowa, nawet niezale┼╝na od stron mo┼╝e ulec zmianie, co mo┼╝e wp┼éyn─ů─ç na zdolno┼Ť─ç do sp┼éaty po┼╝yczki. Bez odpowiedniego zabezpieczenia po┼╝yczki, zar├│wno po┼╝yczaj─ůcy, jak i oferuj─ůcy po┼╝yczk─Ö mog─ů mie─ç trudno┼Ťci w radzeniu sobie z takimi sytuacjami , szczeg├│lnie gdy pojawi─ů si─Ö problemy ze sp┼éat─ů po┼╝yczonych pieni─Ödzy.

W jakiej formie mo┼╝na zawrze─ç umow─Ö po┼╝yczki?

Zgodnie z przepisami prawa (kodeks cywilny) przez umow─Ö po┼╝yczki daj─ůcy po┼╝yczk─Ö zobowi─ůzuje si─Ö przenie┼Ť─ç na w┼éasno┼Ť─ç bior─ůcego okre┼Ťlon─ů ilo┼Ť─ç pieni─Ödzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a bior─ůcy zobowi─ůzuje si─Ö zwr├│ci─ç t─Ö sam─ů ilo┼Ť─ç pieni─Ödzy albo t─Ö sam─ů ilo┼Ť─ç rzeczy tego samego gatunku i tej samej jako┼Ťci. Umowa po┼╝yczki, kt├│rej warto┼Ť─ç przekracza tysi─ůc z┼éotych, wymaga zachowania formy dokumentowej.

Zasad─ů jest mo┼╝liwo┼Ť─ç zawarcia umowy po┼╝yczki w ka┼╝dej formie, nawet ┬áw spos├│b dorozumiany. Jedynie umowa po┼╝yczki, kt├│rej warto┼Ť─ç przekracza 1000 z┼éotych, wymaga zachowania formy dokumentowej. Jest to jednak zastrze┼╝enie formy wy┼é─ůcznie dla cel├│w dowodowych, co oznacza, ┼╝e umowa po┼╝yczki mo┼╝e by─ç skutecznie zawarta w dowolnej formie, tak┼╝e w spos├│b ustny, za┼Ť niedochowanie formy dokumentowej w wypadku tej po┼╝yczki, nie skutkuje niewa┼╝no┼Ťci─ů umowy, a jedynie pewnymi ograniczeniami dowodowymi.

Czym jest forma dokumentowa? Do zachowania dokumentowej formy czynno┼Ťci prawnej wystarczy z┼éo┼╝enie o┼Ťwiadczenia woli w postaci dokumentu, w spos├│b umo┼╝liwiaj─ůcy ustalenie osoby sk┼éadaj─ůcej o┼Ťwiadczenie. Dokumentem jest no┼Ťnik informacji umo┼╝liwiaj─ůcy zapoznanie si─Ö z jej tre┼Ťci─ů, a wi─Öc ka┼╝dy no┼Ťnik, kt├│ry umo┼╝liwia utrwalenie i odtworzenie informacji (np., plik PDF, skan dokumentu, wiadomo┼Ť─ç e-mail, dysk komputerowy, karta pami─Öci, p┼éyta CD, dysk USB, inne urz─ůdzenie umo┼╝liwiaj─ůce nagranie i odtworzenie g┼éosu itd.). Co wi─Öcej s─ůdy uznaj─ů, ┼╝e w szczeg├│lno┼Ťci uznaje si─Ö, ┼╝e dow├│d przelewu na konto stanowi uprawdopodobnienie faktu zawarcia i dokonania wskazywanej przez strony umowy po┼╝yczki za pomoc─ů dokumentu.

Czy umowa po┼╝yczki mo┼╝e by─ç nieoprocentowana?

Obowi─ůzuj─ůce regulacje nie przes─ůdzaj─ů o tym wprost czy umowa po┼╝yczki musi by─ç odp┼éatna (oprocentowana), czy nieodp┼éatna (nieoprocentowana). Decyduj─ůce w tym wzgl─Ödzie znaczenie ma tu przede wszystkim wola samych stron. W konsekwencji po┼╝yczka udzielana ┬áw ramach ┬ánajbli┼╝szych cz┼éonk├│w rodziny mo┼╝e by─ç nieoprocentowana.
W przypadku ustalenia jednak odp┼éatno┼Ťci po┼╝yczki, nale┼╝y pami─Öta─ç, ┼╝e przepisy prawa reguluj─ů wysoko┼Ť─ç maksymalnych odsetek. Co do zasady odsetki od sumy pieni─Ö┼╝nej nale┼╝─ů si─Ö tylko wtedy, gdy to wynika z czynno┼Ťci prawnej ( np. umowy) albo z ustawy, z orzeczenia s─ůdu lub z decyzji innego w┼éa┼Ťciwego organu. Je┼╝eli wysoko┼Ť─ç odsetek nie jest w inny spos├│b okre┼Ťlona, nale┼╝─ů si─Ö odsetki ustawowe (w wysoko┼Ťci r├│wnej sumie stopy referencyjnej NBP i 3,5 punktu procentowego). Warto pami─Öta─ç, ┼╝e maksymalna wysoko┼Ť─ç odsetek wynikaj─ůcych z umowy po┼╝yczki nie mo┼╝e w stosunku rocznym przekracza─ç 2-krotno┼Ťci wysoko┼Ťci odsetek ustawowych. Je┼╝eli wysoko┼Ť─ç odsetek wynikaj─ůcych z umowy po┼╝yczki przekracza powy┼╝sz─ů wysoko┼Ť─ç, nale┼╝─ů si─Ö drugiej stronie odsetki maksymalne.

Jak si─Ö zabezpieczy─ç prawnie przy po┼╝yczce?

Cz─Östo w ramach stosunk├│w rodzinnych dochodzi do po┼╝yczenia ┼Ťrodk├│w pieni─Ö┼╝nych w formie ustnej. Powiedzieli┼Ťmy ju┼╝, ┼╝e taka ustna umowa po┼╝yczki b─Ödzie wa┼╝na. Je┼╝eli jednak kwota┬á po┼╝yczki b─Ödzie wi─Öksza ni┼╝ 1000 z┼é, co nie nale┼╝y do rzadko┼Ťci nawet w relacjach rodzinnych, mog─ů wyst─ůpi─ç pewne ograniczenia dowodowe. W takich sytuacjach dobrze, aby przy czynno┼Ťci przekazywania pieni─Ödzy w ramach po┼╝yczki by┼é obecny inny cz┼éonek rodziny albo nawet osoba trzecia, kt├│ra mog┼éyby potwierdzi─ç fakt udzielenia po┼╝yczki oraz jej ewentualne warunki zwrotu. Uwzgl─Ödniaj─ůc, ┼╝e mog─ů wyst─ůpi─ç pewne sytuacje, kiedy dow├│d z zezna┼ä ┼Ťwiadk├│w nie b─Ödzie mo┼╝liwy rekomendowane jest, aby osoba daj─ůca po┼╝yczk─Ö dodatkowo przyj─Ö┼éa pokwitowanie wr─Öczenia ┼Ťrodk├│w z po┼╝yczki w dowolnej formie np. na kartce papieru, w formie sms, e-mail, itp. Dobrze, aby z tego pokwitowania wynika┼éo wyra┼║nie, ┼╝e kwota, kt├│r─ů przekazujemy stanowi po┼╝yczk─Ö dla drugiej osoby. Rekomendowan─ů form─ů umowy po┼╝yczki w ramach stosunk├│w rodzinnych jest jednak zawarcie tej umowy co najmniej w formie dokumentowej i to niezale┼╝nie od kwoty po┼╝yczki.

W praktyce najcz─Ö┼Ťciej dochodzi jednak do sporz─ůdzenia pisemnej umowy po┼╝yczki. Ta forma wymaga z kolei z┼éo┼╝enia w┼éasnor─Öcznego podpisu pod umow─ů i aby umowa zosta┼éa zawarta, obie strony musz─ů podpisa─ç dokument, kt├│ry obejmuje tre┼Ť─ç umowy. Nale┼╝y tutaj pami─Öta─ç, ┼╝e forma pisemna jest wi─ů┼╝─ůca, gdy obie strony wymieniaj─ů si─Ö oryginalnymi egzemplarzami umowy z podpisami. Podpisanie umowy tylko przez jedn─ů stron─Ö i nieprzekazanie jej drugiej stronie do podpisu oznacza, ┼╝e umowa nie zosta┼éa zawarta w formie pisemnej.

Jeżeli zdecydujemy się na zawarcie umowy w formie pisemnej to powinna ona zawierać jasno sformułowane warunki pożyczki, w tym kwotę pożyczki, terminy spłaty, ewentualne odsetki oraz inne istotne ustalenia pomiędzy stronami.

Przy wi─Ökszych kwotach lub skomplikowanych warunkach po┼╝yczki warto r├│wnie┼╝ ┬áskonsultowa─ç si─Ö z doradc─ů prawnym, aby upewni─ç si─Ö, ┼╝e umowa zawiera wszystkie niezb─Ödne elementy i jest zgodna z obowi─ůzuj─ůcymi przepisami prawa, a przede wszystkim zabezpiecza prawa i obowi─ůzki obu stron. Umowa mo┼╝e bowiem uwzgl─Ödnia─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç zmiany okoliczno┼Ťci, takich jak utrata pracy lub problemy zdrowotne, kt├│re mog─ů wp┼éyn─ů─ç na zdolno┼Ť─ç do sp┼éaty po┼╝yczki. Warto ustali─ç jasne procedury w przypadku wyst─ůpienia takich sytuacji, jak na przyk┼éad mo┼╝liwo┼Ť─ç czasowego zawieszenia sp┼éaty rat po┼╝yczki z jednoczesnym wyd┼éu┼╝eniem okresu sp┼éaty, zmniejszenie wysoko┼Ťci raty. Umowa powinna r├│wnie┼╝ precyzyjnie okre┼Ťla─ç konsekwencje w przypadku niesp┼éacenia po┼╝yczki w ustalonym terminie. Mog─ů to by─ç na przyk┼éad odsetki umowne.

Warto r├│wnie┼╝ rozwa┼╝y─ç niekt├│re formy zabezpieczenia po┼╝yczki. W praktyce wykorzystywane s─ů r├│┼╝ne formy zabezpieczenia wierzytelno┼Ťci osoby daj─ůcej po┼╝yczk─Ö, takie jak na przyk┼éad por─Öczenie os├│b trzecich, weksel in blanco z deklaracj─ů wekslowa, zastaw na rzeczach czy prawach, przew┼éaszczenie rzeczy ruchomych, a nawet hipoteka na nieruchomo┼Ťci przy du┼╝ych kwotach. W gr─Ö mo┼╝e wchodzi─ç r├│wnie┼╝ udzia┼é w zyskach z inwestycji, na kt├│r─ů udzielono po┼╝yczki. Strony maj─ů do┼Ť─ç du┼╝─ů swobod─Ö w wyborze w┼éa┼Ťciwego instrumentu. Wa┼╝ne jest, aby uzgodni─ç dan─ů form─Ö zabezpieczenia przed faktycznym udzieleniem po┼╝yczki.

Miejmy na wzgl─Ödzie r├│wnie┼╝ fakt, ┼╝e je┼╝eli obie strony godz─ů si─Ö na zmian─Ö warunk├│w umowy nieprzewidzianych w umowie zawsze mog─ů podpisa─ç aneks do umowy po┼╝yczki, kt├│ry ureguluje te kwestie. Podpisanie takiego aneksu jest w tych sytuacjach polecanym rozwi─ůzaniem.

Na ko┼äcu pami─Ötajmy jeszcze, ┼╝e na wczesnym etapie daj─ůcy po┼╝yczk─Ö mo┼╝e zgodnie z przepisami odst─ůpi─ç od umowy i odm├│wi─ç wydania przedmiotu po┼╝yczki np. pieni─Ödzy, je┼╝eli zwrot po┼╝yczki jest w─ůtpliwy z powodu z┼éego stanu maj─ůtkowego drugiej strony. Uprawnienie to nie przys┼éuguje daj─ůcemu po┼╝yczk─Ö, je┼╝eli w chwili zawarcia umowy o z┼éym stanie maj─ůtkowym drugiej strony wiedzia┼é lub z ┼éatwo┼Ťci─ů m├│g┼é si─Ö dowiedzie─ç.

Czy pożyczkę w rodzinie należy zgłosić do Urzędu Skarbowego i czy trzeba zapłacić podatek od pożyczki?

Generaln─ů zasad─ů jest, ┼╝e umow─Ö po┼╝yczki nale┼╝y zg┼éosi─ç do Urz─Ödu Skarbowego w terminie 14 dni od daty otrzymania po┼╝yczki. Podatkowi od czynno┼Ťci cywilnoprawnych podlegaj─ů umowy po┼╝yczki pieni─Ödzy lub rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku. Warto przy tym pami─Öta─ç, ┼╝e obowi─ůzek podatkowy ka┼╝dorazowo spoczywa na bior─ůcym po┼╝yczk─Ö ÔÇô osoba udzielaj─ůca po┼╝yczki jest zwolniona z opodatkowania. Zgodnie z przepisami podatek od po┼╝yczki wynosi co do zasady 0,5 proc. jej kwoty.

Jednak┼╝e w przypadku cz┼éonk├│w najbli┼╝szej rodziny mo┼╝na zastosowa─ç zwolnienie od tego podatku je┼╝eli spe┼énione s─ů okre┼Ťlone warunki. W my┼Ťl w┼éa┼Ťciwej regulacji ze zwolnienia mo┼╝e skorzysta─ç ka┼╝dy, kto otrzyma┼é po┼╝yczk─Ö pieni─Ö┼╝n─ů od os├│b z najbli┼╝szej rodziny, czyli od ┼╝ony, m─Ö┼╝a, zst─Öpnego (np. c├│rki, syna, wnuczki, wnuka), wst─Öpnego (np. matki, ojca, babci, dziadka), siostry czy brata, pasierbicy, pasierba, macochy lub ojczyma. Je┼╝eli po┼╝yczka pieni─Ö┼╝na pomi─Ödzy wymienionymi osobami przekracza 36 120 z┼é (┼é─ůcznie z warto┼Ťci─ů po┼╝yczek pieni─Ödzy lub rzeczy z ostatniego okresu i 5 lat poprzedzaj─ůcych rok, w kt├│rym nast─ůpi┼éa ostatnia po┼╝yczka od tej samej osoby), zwolniona jest od podatku od czynno┼Ťci cywilnoprawnych pod warunkiem:

  • z┼éo┼╝enia deklaracji w sprawie podatku od czynno┼Ťci cywilnoprawnych w┼éa┼Ťciwemu organowi podatkowemu w terminie 14 dni od daty dokonania czynno┼Ťci, z wy┼é─ůczeniem przypadku, gdy umowa zosta┼éa zawarta w formie aktu notarialnego,
  • udokumentowania otrzymania pieni─Ödzy przez bior─ůcego po┼╝yczk─Ö dowodem przekazania na jego rachunek p┼éatniczy lub na jego inny rachunek w banku lub w sp├│┼édzielczej kasie oszcz─Ödno┼Ťciowo-kredytowej, lub przekazem pocztowym,

Warto r├│wnie┼╝ pami─Öta─ç, ┼╝e stawka podatku od po┼╝yczki┬áwynosi 20% podstawy opodatkowania, je┼╝eli osoba bior─ůca po┼╝yczk─Ö nie zg┼éosi┼éa jej w urz─Ödu skarbowego i nie odprowadzi┼éa podatku.

Szczeg├│lnym przypadkiem jest umowa po┼╝yczki do wysoko┼Ťci 36 120 z┼é (dotyczy to ┼é─ůcznej warto┼Ťci po┼╝yczek pieni─Ö┼╝nych lub rzeczowych otrzymanych ostatnio i w ci─ůgu 5 lat poprzedzaj─ůcych rok, w kt├│rym nast─ůpi┼éa ostatnia po┼╝yczka, od tej samej osoby). Gdy taka umowa po┼╝yczki zosta┼éa zawarta pomi─Ödzy osobami z najbli┼╝szej rodziny wymienionymi wcze┼Ťniej, ale r├│wnie┼╝ pomi─Ödzy zi─Öciem (m─Ö┼╝em c├│rki) lub synow─ů (┼╝on─ů syna), a te┼Ťciami (rodzicami m─Ö┼╝a albo ┼╝ony) ÔÇô jako osobami daj─ůcymi po┼╝yczk─Ö lub bior─ůcymi po┼╝yczk─Ö ÔÇô w├│wczas taka po┼╝yczka jest zwolniona z podatku. Nie trzeba w takiej sytuacji ┬ásk┼éada─ç deklaracji do urz─Ödu skarbowego, ani przekazywa─ç pieni─Ödzy na konto po┼╝yczkobiorcy.

Podsumowanie

Po┼╝yczanie pieni─Ödzy w rodzinie mo┼╝e by─ç skutecznym i pomocnym rozwi─ůzaniem w trudnych sytuacjach ┼╝yciowych, mo┼╝e by─ç korzystne dla obu stron, ale aby unikn─ů─ç ewentualnych nieporozumie┼ä i konflikt├│w w przysz┼éo┼Ťci wymaga czasami podj─Öcia odpowiednich ┼Ťrodk├│w ostro┼╝no┼Ťciowych. Najwa┼╝niejszym krokiem jest sporz─ůdzenie pisemnej umowy, kt├│ra jasno okre┼Ťla warunki po┼╝yczki, takie jak kwota, terminy sp┼éaty, ewentualne odsetki oraz konsekwencje braku sp┼éaty. Wa┼╝ne jest r├│wnie┼╝ uwzgl─Ödnienie mo┼╝liwo┼Ťci zmiany okoliczno┼Ťci w trakcie trwania po┼╝yczki. Dodatkowo, warto rozwa┼╝y─ç pewne formy zabezpieczenia po┼╝yczki, takie jak por─Öczenie os├│b trzecich, zastaw czy hipoteka. Przede wszystkim jednak nale┼╝y mie─ç na wzgl─Ödzie, aby umowa po┼╝yczki by┼éa sporz─ůdzona w taki spos├│b, aby zawiera┼éa postanowienia dopuszczalne przepisami prawa, w┼éa┼Ťciwe dla danej umowy. Przed udzieleniem po┼╝yczki warto r├│wnie┼╝ przeprowadzi─ç rozmow─Ö z po┼╝yczaj─ůcym, aby by┼é ┼Ťwiadomy konsekwencji zawartej umowy, a w przypadku skomplikowanych okoliczno┼Ťci zwi─ůzanych z po┼╝yczk─ů zasi─Ögn─ů─ç opinii doradcy prawnego. Powy┼╝sze czynno┼Ťci przed udzieleniem po┼╝yczki mog─ů zapobiec ewentualnym konfliktom i zapewni─ç klarowno┼Ť─ç w relacjach rodzinnych, umo┼╝liwiaj─ůc spokojne korzystanie z udzielonej pomocy finansowej.

O autorach

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk ÔÇô radcowie prawni, Bank BNP Paribas Polska S.A.

Artyku┼é powsta┼é w ramach kampanii #CoZT─ůKas─ů, kt├│rej partnerem jest Bank BNP Paribas. Kliknij po wi─Öcej informacji.