Sukces To JA

Co to znaczy by膰 sob膮 i czy 偶ycie w zgodzie ze sob膮 jest w og贸le mo偶liwe pisze dr Ewa Jarczewska-Gerc.

dr Ewa Jarczewska-Gerc, Uniwersytet SWPS

Has艂o 鈥瀊膮d藕 sob膮" jest jednym z najcz臋艣ciej wypowiadanych frazes贸w zachodniej kultury. Aby wie艣膰 dobre 偶ycie, zas艂ugiwa膰 na podziw i szacunek innych, nale偶y 偶y膰 w zgodzie z samym sob膮. Cz臋sto 偶yczymy bliskim: 鈥濸ozosta艅 sob膮", 鈥濷by艣 zawsze by艂a taka jak jeste艣!". Tylko co to znaczy? O 鈥瀙oszukiwaniu siebie鈥 oraz tym czy 偶ycie w zgodzie ze sob膮 w og贸le jest mo偶liwe opowiada dr Ewa Jarczewska-Gerc, psycholog i coach z Uniwersytetu SWPS.
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin

Trudno zaprzeczy膰 korzy艣ciom psychologicznym wynikaj膮cym z realizacji swojego indywidualnego potencja艂u, post臋powania zgodnie z w艂asnymi przekonaniami czy temperamentem. Jednak aby m贸c post臋powa膰 w zgodzie ze sob膮, trzeba siebie zna膰, a nawet wi臋cej – trzeba siebie ci膮gle poznawa膰.

Bo cho膰 chcemy wierzy膰 w to, 偶e jeste艣my ca艂y czas tacy sami – w istocie jest to tylko iluzja. Jeste艣my w ci膮g艂ym procesie zmian, czy tego chcemy, czy nie, redaguj膮c wr臋cz w艂asn膮 przesz艂o艣膰, aby dostosowa膰 j膮 do naszych obecnych postaw, przekona艅, decyzji czy zachowa艅.

JA MA WIELE TWARZY

Pytanie o to, jak poznawa膰 siebie, z natury rzeczy mo偶e wydawa膰 si臋 nielogiczne, a nawet dziwi膰. Jak to: pozna膰 siebie? Chyba nikt mnie lepiej nie zna ni偶 ja sama! A poza tym, po co mam siebie poznawa膰, skoro chodzi o mnie sam膮. Ja ni膮 przecie偶 jestem!

Rzeczywi艣cie idea poznawania siebie jest do艣膰 k艂opotliwa, bo zak艂ada, 偶e mnie s膮 co najmniej dwie – ta, kt贸ra poznaje oraz ta, kt贸ra istnieje i jest poznawana. Ta, kt贸ra jest, oraz ta, kt贸ra dzia艂a (zgodnie lub niezgodnie z wol膮 tej pierwszej). Nawet je艣li to brzmi irracjonalnie, tak w艂a艣nie jest. M贸wi膮c j臋zykiem psychologicznym – struktura ja jest niejednorodna, a m贸wi膮c j臋zykiem codziennym – ka偶dy z nas ma wiele twarzy. Co wi臋cej – jest to naturalny i jak najbardziej psychologicznie normalny stan rzeczy. Cho膰 dla wielu ludzi trudny do zaakceptowania, gdy偶 spo艂ecznie promowanym wzorcem jest sp贸jno艣膰, wewn臋trzna zgodno艣膰, jedno艣膰 i sta艂o艣膰 naszej osobowo艣ci.

Taka narracja wynika z potrzeby, 偶eby 偶ycie by艂o proste i 艂atwe do pouk艂adania. Za艂o偶enie o sp贸jno艣ci osobowo艣ci daje nam poczucie kontroli: nad samym sob膮, innymi lud藕mi i og贸lniej – nad 艣wiatem spo艂ecznym. Skoro ludzie s膮 sp贸jni, to mo偶emy ich 艂atwo podzieli膰, np. na dobrych i z艂ych, moralnych i niemoralnych, m膮drych i g艂upich, 艂adnych i brzydkich. Nie trzeba zbyt g艂臋boko wnika膰 i koncentrowa膰 si臋 na ci膮g艂ym poznawaniu – wystarczy zaobserwowa膰 jedno zachowanie cz艂owieka, aby wiedzie膰 o nim wszystko.

Ka偶dy z nas jest w pewnym sensie totalitarnym w艂adc膮, kt贸ry na bie偶膮co kontroluje i manipuluje docieraj膮cymi do niego informacjami, szczeg贸lnie tymi, kt贸re dotycz膮 jego osoby.

Na t臋 w艂a艣ciwo艣膰 naszego ja wskazywa艂 ju偶 w 1980 r. wybitny ameryka艅ski psycholog Anthony Greenwald. Jego zdaniem, w procesie poszukiwania informacji o sobie i 艣wiecie wcale nie pos艂ugujemy si臋 regu艂膮 trafno艣ci czy rzetelno艣ci. W istocie nasze procesy poznawcze zdominowane s膮 egocentryczn膮 perspektyw膮 postrzegania zjawisk spo艂ecznych i w艂asnego zachowania w taki spos贸b, aby maksymalizowa膰 pozytywny autowizerunek i osobiste zas艂ugi.

M贸wi膮c wprost – nasze ego (totalitarny w艂adca) dopuszcza do siebie jedynie te informacje, kt贸re dobrze o nim 艣wiadcz膮, spychaj膮c te niechciane i niekorzystne do nie艣wiadomo艣ci (lochy, tortury i egzekucje). Zreszt膮 idea mechanizm贸w obronnych ego, takich jak wyparcie, projekcja czy sublimacja, wprowadzona przez Freuda (na pocz膮tku XX w.), towarzyszy艂a psychologii praktycznie od jej zarania.

Rola nie艣wiadomych proces贸w, najpierw w uj臋ciu psychoanalitycznym (freudowskim), potem w uj臋ciu poznawczym (np. John Bargh), w funkcjonowaniu psychicznym cz艂owieka jest niezaprzeczalna. I cho膰 偶aden szanuj膮cy si臋 psycholog nie podwa偶y tezy, 偶e mechanizmy obronne, iluzje czy zniekszta艂cenia percepcyjne istniej膮, o tyle ocena, na ile pozytywnie czy negatywnie wp艂ywaj膮 one na nasz dobrostan psychiczny, wzbudza艂a – i do dzi艣 wzbudza – pewne kontrowersje.

CO NAM BARDZIEJ S艁U呕Y – PRAWDA O SOBIE CZY ILUZJA?

Kontakt z rzeczywisto艣ci膮 jest jednym z podstawowych kryteri贸w zdrowia psychicznego. To oczywiste. Jednak tu pojawiaj膮 si臋 pytania i w膮tpliwo艣ci – ile tego kontaktu jest dobre dla jednostki i jak bardzo trafny powinien by膰, aby przynie艣膰 korzy艣ci, a nie wyrz膮dzi膰 szkod臋?

Pytanie o to, czy iluzje i zniekszta艂cenia percepcyjne s膮 nam jakkolwiek potrzebne do sprawnego funkcjonowania, a je艣li tak, to w jakim zakresie, pojawi艂o si臋 pod koniec lat 80. XX w. za spraw膮 dw贸jki ameryka艅skich psycholog贸w, Shelley Taylor i Jonathana Browna. Dokonali oni przegl膮du teorii, a tak偶e wynik贸w bada艅 dotycz膮cych efekt贸w terapii psychologicznych, polegaj膮cych na dog艂臋bnym konfrontowaniu pacjenta z samym sob膮, swoimi wadami i przywarami oraz otaczaj膮c膮 go rzeczywisto艣ci膮.

Wyniki tych analiz pokaza艂y, 偶e trafne postrzeganie siebie poci膮ga za sob膮 niestety pewne negatywne implikacje – obni偶on膮 samoocen臋, a nawet umiarkowan膮 depresj臋. Nie wiadomo wprawdzie do ko艅ca, co jest jajkiem, a co kur膮 – czy osoby depresyjne i z nisk膮 samoocen膮 postrzegaj膮 si臋 trafniej, czy te偶 trafna autopercepcja efektywnie obni偶a nastr贸j i samoocen臋. Ale z du偶膮 pewno艣ci膮 wiadomo, 偶e zdrowy, dobrze funkcjonuj膮cy cz艂owiek przejawia w swojej percepcji tak zwan膮 inklinacj臋 pozytywn膮.

Ma ona posta膰 trzech iluzji:

1. kontroli,
2. nierealistycznego optymizmu,
3. oraz zawy偶onej samooceny.

TRZY ILUZJE: KONTROLI, NIEREALISTYCZNEGO OPTYMIZMU ORAZ ZAWY呕ONEJ OCENY

Iluzja kontroli polega na tym, 偶e nawet w sytuacjach losowych mamy poczucie wp艂ywu na to, jaki jest ich przebieg i zako艅czenie. Poczucie kontroli jest nieodzownym elementem naszej to偶samo艣ci i pozytywnej samooceny, a potrzeba kontroli jedn膮 z najbardziej ludzkich motywacji. Jak przejawia si臋 iluzja kontroli? Na przyk艂ad w poczuciu wi臋kszego wp艂ywu na wynik rzutu kostk膮, kiedy rzuca si臋 samemu, w por贸wnaniu do sytuacji, gdy kostk膮 rzuca inna osoba. Tymczasem z obiektywnego punktu widzenia w obu przypadkach liczba wyrzuconych oczek jest w pe艂ni losowa. Przyk艂ad贸w jest oczywi艣cie o wiele wi臋cej. Jednym z nich s膮 r贸偶nego rodzaju amulety czy talizmany. Kiedy je mamy przy sobie, czujemy, 偶e nic z艂ego nie mo偶e nam si臋 przytrafi膰, gdy z jakich艣 powod贸w je tracimy – opuszcza nas tak偶e poczucie si艂y i kontroli, zaczynamy czu膰 si臋 niepewnie i tracimy grunt pod nogami.

Wiara w to, 偶e los, kosmos czy te偶 natura lubi膮 nas nieco bardziej ni偶 innych, to z kolei przejaw nierealistycznego optymizmu.

Wiara w siebie sprawia, 偶e podejmujemy si臋 realizacji trudnych cel贸w. Dzi臋ki pozytywnym iluzjom idziemy do przodu, cieszymy si臋 偶yciem. Kluczem do efektywno艣ci iluzji jest jednak ich nat臋偶enie. Je艣li potrafimy je sobie dozowa膰, dzia艂aj膮 na nasz膮 korzy艣膰. Je艣li przesadzimy i stracimy kontakt z rzeczywisto艣ci膮, pojawi膮 si臋 k艂opoty stycznego optymizmu. Ludzie wierz膮, 偶e szansa na niefortunne zdarzenia czy sytuacje w ich 偶yciu jest ciut mniejsza w por贸wnaniu do przeci臋tnego innego cz艂owieka.

Przeczytaj tak偶e: Nie daj sobie wm贸wi膰, 偶e inni wiedz膮 lepiej jak masz 偶y膰

I tak np. osoba pal膮ca papierosy, cho膰 wie, 偶e jej na艂贸g mo偶e prowadzi膰 do choroby nowotworowej, uwa偶a cz臋sto, 偶e szans臋 na to, aby ona zachorowa艂a, w por贸wnaniu do innego palacza s膮 mniejsze. Podobne wnioski stawiamy tak偶e w kwestii wypadk贸w samochodowych, szans na znalezienie pracy, prawdopodobie艅stwa bycia ofiar膮 przest臋pstwa czy mo偶liwo艣ci zapadni臋cia na depresj臋. Dzia艂a to tak偶e w drug膮 stron臋. Wierzymy, 偶e mamy wi臋ksze szans臋 ni偶 inni na: udane ma艂偶e艅stwo, znalezienie wymarzonej pracy czy po prostu – bycie szcz臋艣liw膮 osob膮.

Trzeci膮 iluzj膮 jest zawy偶ona samoocena. Uwa偶amy, 偶e jeste艣my troch臋 m膮drzejsi, 艂adniejsi, bardziej utalentowani i moralni ni偶 przeci臋tny inny cz艂owiek. Kto艣 mo偶e zapyta膰 – a co, je艣li to wcale nie iluzja, tylko naprawd臋 tacy jeste艣my? Nie przecz臋, 偶e takie jednostki rzeczywi艣cie istniej膮, jednak je艣li w ten spos贸b my艣li o sobie wi臋kszo艣膰 – nie jest to mo偶liwe z powod贸w matematycznych.

PO CO NAM R脫呕OWE OKULARY?

S膮 nam potrzebne do szcz臋艣cia, do rado艣ci, ale te偶 do tego, aby dzia艂a膰, by膰 aktywnym i ekspansywnym. Wiara w siebie sprawia, 偶e podejmujemy si臋 realizacji trudnych cel贸w, bo wierzymy, 偶e 鈥瀔to jak nie ja” jest w stanie je osi膮gn膮膰. Dzi臋ki pozytywnym iluzjom idziemy do przodu, odczuwamy pozytywne emocje i zwyczajnie cieszymy si臋 偶yciem.

Kluczem do efektywno艣ci iluzji jest jednak ich nat臋偶enie. Szczypta soli w zupie nadaje jej smak i sprawia, 偶e jest dobra, chcemy j膮 je艣膰. Gdy wsypiemy soli za du偶o, przestaje by膰 smaczna i staje si臋 niestrawna. Tak samo z naszymi iluzjami, mechanizmami obronnymi i innymi zniekszta艂ceniami percepcji. Je艣li potrafimy je sobie dozowa膰 – w贸wczas dzia艂aj膮 na nasz膮 korzy艣膰. Je艣li jednak przesadzimy i stracimy zupe艂nie kontakt z rzeczywisto艣ci膮, w贸wczas pojawi膮 si臋 k艂opoty.

Kiedy w takim razie jeste艣my tak naprawd臋 sob膮? Czy wtedy, gdy oceniamy si臋 trafnie, ale mamy depresj臋, czy wtedy, gdy oceniamy si臋 pozytywnie ponad miar臋, ale jeste艣my szcz臋艣liwi i aktywni?

Mo偶e warto zaakceptowa膰 fakt, 偶e klasycznie rozumiane bycie sob膮 po prostu nie istnieje. To, co istnieje, to… stawanie si臋 sob膮. Nikt z nas nie jest ukonstytuowany raz na zawsze, ka偶dy dzie艅 przynosi zmiany w naszej osobowo艣ci, w naszych pogl膮dach i post臋powaniu.

To, co mo偶emy zrobi膰, aby nieco u艂atwi膰 sobie proces stawania si臋 sob膮, a w konsekwencji polubi膰 siebie, to wpu艣ci膰 troch臋 powietrza do 鈥瀟otalitarnego w艂adcy”, czyli naszego ego. Aby stawa膰 si臋 sob膮, nie musimy mie膰 klarownych i niezmiennych pogl膮d贸w w ka偶dej dziedzinie, zajadle walczy膰 o racj臋 w ka偶dej dyskusji, broni膰 swych przekona艅 do ostatniej kropli krwi. Dajmy sobie przyzwolenie na to, aby zmienia膰 si臋, by膰 w b艂臋dzie, myli膰 si臋. Paradoksalnie w艂a艣nie wtedy jest wi臋ksza szansa, 偶e odniesiemy sukces w procesie stawania si臋 sob膮.

***

O autorce

Ewa Jarczewska-Gerc 鈥 psycholog Uniwersytetu SWPS. Specjalizuje si臋 w psychologii r贸偶nic indywidualnych. Zajmuje si臋 zagadnieniem efektywno艣ci i wytrwa艂o艣ci w dzia艂aniu oraz wp艂ywem stymulacji umys艂owych na wykonywanie zada艅. Bada zwi膮zki pomi臋dzy r贸偶nymi formami my艣lenia i wyobra偶ania sobie a efektywno艣ci.

***

Tekst pochodzi z聽bloga Srefy Psyche Uniwersytetu SWPS.聽Sukces Pisany Szmink膮 jest patronem medialnym聽Strefy Psyche.

Artyku艂 by艂 publikowany w styczniowym wydaniu 鈥淣ewsweek Psychologia Extra 1/17鈥.

Zarejestruj si臋 aby otrzyma膰 newsletter