┼╗├│┼éta ta┼Ťma z napisem crime scene (Foto. Canva Pro)

Uwielbiasz seriale kryminalne? Zobacz, czym jest efekt CSI. Ekspertka obala popularne mity!

Joanna Stojer-Polańska, SWPS

ÔÇ×My┼Ťla┼éem, ┼╝e b─Ödzie jak w filmieÔÇŁ, ÔÇ×Jak to: ekspertyzy DNA nie da si─Ö zrobi─ç w godzin─Ö?!ÔÇŁ, ÔÇ×No prosz─Ö pa┼ästwa, przecie┼╝ w serialu opinia bieg┼éych by┼éa wydana natychmiast!ÔÇŁ. Czy to monolog roszczeniowego petenta? Nie, to efekt Crime Scene Investigation (CSI), kt├│remu ulegaj─ů fani seriali kryminalnych. Nie odr├│┼╝niaj─ů filmowej rzeczywisto┼Ťci od prawdziwej pracy organ├│w ┼Ťcigania. Od ┼Ťledczych ┼╝─ůdaj─ů niemo┼╝liwego. Co na temat serialowego szale┼ästwa i efektu CSI m├│wi kryminalistyka?

Jak powstaje efekt CSI

Widzowie oszaleli na punkcie seriali kryminalnych. Telewizyjne produkcje o ┼Ťledztwach prowadzonych w sterylnych laboratoriach i funkcjonariuszach korzystaj─ůcych z najnowszych osi─ůgni─Ö─ç naukowych, od bada┼ä DNA po szczeg├│┼éowe analizy plam krwi, przyci─ůgaj─ů wielomilionow─ů publik─Ö. Ich ogl─ůdanie dostarcza wy┼Ťmienitej rozrywki, nie pozostaje jednak bez wp┼éywu na rzeczywisto┼Ť─ç. W widzach regularnie karmionych serialami kryminalnymi zaszczepia si─Ö nierealny obraz kryminalistyki.

To zjawisko doczeka┼éo si─Ö swojej nazwy ÔÇô mowa o efekcie CSI (CSI effect), o kt├│rym zrobi┼éo si─Ö g┼éo┼Ťno po emisji serialu ÔÇ×Crime Scene InvestigationÔÇŁ (2000). Jego kolejne serie kr─Öcono w Las Vegas, Nowym Jorku i Miami, a w ÔÇ×CSI: CyberÔÇŁ ┼Ťledczy walczyli z cyberprzest─Öpczo┼Ťci─ů i eksplorowali ukryte rejony globalnej sieci. Serial od kilkunastu lat gromadzi przed telewizorami miliony Amerykan├│w, ale i nie tylko ÔÇô bije rekordy popularno┼Ťci na wszystkich kontynentach.

Nic dziwnego, widzowie autentycznie anga┼╝uj─ů si─Ö w rozwi─ůzywanie skomplikowanych zagadek kryminalnych i z zainteresowaniem podgl─ůdaj─ů prac─Ö laboratorium kryminalistycznego.

Moda na seriale kryminalne

Wraz z sukcesem serialu ÔÇ×CSIÔÇŁ pojawi┼éo si─Ö interesuj─ůce zjawisko ÔÇô moda na seriale kryminalne o kryminalistyce. Nauka sta┼éa si─Ö bohaterem produkcji telewizyjnych. Ich akcja cz─Östo toczy si─Ö w ascetycznych laboratoriach (np. wszystkie ods┼éony ÔÇ×CSIÔÇŁ, ÔÇ×Agenci NCISÔÇŁ). Widzowie ┼Ťledz─ů prace antropolog├│w i medyk├│w s─ůdowych (np. ÔÇ×Ko┼ŤciÔÇŁ, ÔÇ×Doktor GÔÇŁ) oraz dzia┼éania profiler├│w (m.in. ÔÇ×┼üowcy umys┼é├│wÔÇŁ, ÔÇ×HannibalÔÇŁ).

Nie mniejsz─ů popularno┼Ťci─ů ciesz─ů si─Ö seriale dokumentalne i paradokumentalne o sprawach prawdziwych (np. ÔÇ×Real DetectiveÔÇŁ, ÔÇ×W11ÔÇŁ, ÔÇ×DetektywiÔÇŁ) oraz kryminalne seriale historyczne (ÔÇ×TabuÔÇŁ, ÔÇ×Belle EpoqueÔÇŁ). Od tych produkcji widz wr─Öcz oczekuje, ┼╝e b─Öd─ů oparte na faktach. Fikcja nie jest mile widziana, to kryterium prawdziwo┼Ťci jest najwa┼╝niejsze. St─ůd ich fabu┼éa jest cz─Östo osnuta wok├│┼é g┼éo┼Ťnych zdarze┼ä kryminalnych sprzed lat. Amatorzy seriali kryminalnych chc─ů wierzy─ç, ┼╝e tak wygl─ůda praca organ├│w ┼Ťcigania. Wyobra┼╝enia cz─Östo nie wytrzymuj─ů kontry z rzeczywisto┼Ťci─ů, o czym ┼éatwo si─Ö przekona─ç, ┼Ťledz─ůc poczynania cho─çby wymiaru sprawiedliwo┼Ťci w USA.

Wpływ seriali kryminalnych na pracę przysięgłych, prokuratorów i sędziów

Pierwotnie mianem efektu CSI nazywano potencjalny wp┼éyw seriali kryminalnych na przysi─Ög┼éych. W USA obawiano si─Ö, ┼╝e przysi─Ögli b─Öd─ů oczekiwa─ç od policjant├│w pracy takiej jak w serialowych produkcjach. Zaczn─ů wymaga─ç od nich ujawnienia w toku post─Öpowania wszelkich mo┼╝liwych ┼Ťlad├│w kryminalistycznych, kt├│re ÔÇô jak w serialu ÔÇô niejako same powiedz─ů, co si─Ö wydarzy┼éo. Gdyby tak si─Ö nie sta┼éo, mogliby by─ç sk┼éonni do uniewinniania oskar┼╝onych.

To klasyczny efekt CSI, dotycz─ůcy oddzia┼éywania seriali kryminalnych na wyobra┼╝enia przysi─Ög┼éych w systemie common law, w kt├│rym o winie oskar┼╝onego decyduj─ů przysi─Ögli, czyli zwykli obywatele. Bardzo trudno jednak zbada─ç, w jakim zakresie seriale rzeczywi┼Ťcie mia┼éy wp┼éyw na decyzje cz┼éonk├│w ┼éawy przysi─Ög┼éych.

W toku dalszych bada┼ä nad wp┼éywem produkcji telewizyjnych wykazano, ┼╝e seriale, owszem, mog─ů oddzia┼éywa─ç na przysi─Ög┼éych (tzw. strong prosecutorÔÇÖs ), ale tak┼╝e na prokurator├│w czy s─Ödzi├│w, kt├│rzy spodziewaj─ů si─Ö takiego w┼éa┼Ťnie wp┼éywu film├│w na innych uczestnik├│w procesu (tzw. weak prosecutorÔÇÖs effect). Wp┼éyw seriali kryminalnych mo┼╝e wreszcie dotyczy─ç tak┼╝e zwyk┼éych ludzi, kt├│rzy maj─ů ÔÇ×serialoweÔÇŁ wyobra┼╝enia o pracy policji.

Czy seriale kryminalne edukuj─ů przest─Öpc├│w?

Seriale o pracy technik├│w kryminalistyki bardzo popularyzuj─ů kryminalistyk─Ö jako nauk─Ö i wp┼éywaj─ů na zainteresowanie student├│w naukami s─ůdowymi. Jeszcze nigdy praca funkcjonariuszy s┼éu┼╝b mundurowych nie wydawa┼éa si─Ö tak atrakcyjna. Bez w─ůtpienia seriale kryminalne edukuj─ů ÔÇô niestety tak┼╝e przest─Öpc├│w (tzw. police chiefÔÇÖs effect, czyli efekt szkoleniowy wobec przest─Öpc├│w).

Rzeczywi┼Ťcie, nie nale┼╝─ů do rzadko┼Ťci sprawy kryminalne, w kt├│rych sprawca inspirowa┼é si─Ö filmem lub czerpa┼é z niego informacje o tym, jak nie pozostawia─ç ┼Ťlad├│w ÔÇô linii papilarnych czy swojego DNA. Takie oddzia┼éywanie bywa tak┼╝e analizowane pod k─ůtem tzw. copy-cat effect ÔÇô czyli na┼Ťladowania przez przest─Öpc─Ö postaci z filmu. Niestety, historia kryminalistyki odnotowuje zdarzenia inspirowane filmami, takimi jak: ÔÇ×KrzykÔÇŁ, ÔÇ×Milczenie owiecÔÇŁ czy ÔÇ×BatmanÔÇŁ.

Efekt CSI a nierealne oczekiwania wobec policji

I jeszcze jedno potencjalnie negatywne odzia┼éywanie. Seriale kryminalne kszta┼étuj─ů oczekiwania zwyk┼éych ludzi. Gdy ci staj─ů si─Ö ofiarami przest─Öpstw, zaczynaj─ů mie─ç nierealne oczekiwania wzgl─Ödem pracy policji. Bywaj─ů zawiedzeni, ┼╝e ÔÇ×nie jest jak w filmieÔÇŁ: nie tak szybko, nie tak efektownie, niejednokrotnie sprawca przest─Öpstwa w og├│le nie zostaje schwytany.

W tym kontek┼Ťcie w Polsce mo┼╝na m├│wi─ç o tzw. efekcie W11, co jest nawi─ůzaniem do popularnego polskiego serialu. Jego widzowie oczekiwali, ┼╝e policja b─Ödzie dzia┼éa┼éa ÔÇ×szybko i wykrywczoÔÇŁ. Rozczarowanie prac─ů s┼éu┼╝b mundurowych i zwi─ůzany z nim mo┼╝liwy spadek poczucia bezpiecze┼ästwa rodzi powa┼╝ne . Ludzie trac─ů zaufanie do policji, boj─ů si─Ö, ┼╝e sami stan─ů si─Ö ofiarami (obawa wiktymizacji), nie zawiadamiaj─ů organ├│w ┼Ťcigania o zdarzeniach kryminalnych.

Popularno┼Ť─ç tre┼Ťci kryminalnych w mediach jest niekwestionowana. Opinia publiczna wr─Öcz domaga si─Ö informowania jej o zab├│jstwach i innych przest─Öpstwach przeciwko ┼╝yciu i zdrowiu.

Czy w tym zjawisku mo┼╝na doszukiwa─ç si─Ö tak┼╝e pozytyw├│w? Wspomniany ju┼╝ serial ÔÇ×W11ÔÇŁ by┼é osadzony w polskiej rzeczywisto┼Ťci, nawi─ůzywa┼é do spraw prawdziwych, kreowa┼é te┼╝ pozytywny wizerunek policji, co mo┼╝e powodowa─ç wi─Öksze zaanga┼╝owanie spo┼éeczne. Mo┼╝na to traktowa─ç jako dzia┼éania z zakresu profilaktyki przest─Öpczo┼Ťci. Dostaj─ů pewne wskaz├│wki, co zrobi─ç, gdy sami b─Öd─ů musieli wej┼Ť─ç w jedn─ů z r├│l: ┼Ťwiadka, ofiary lub jej bliskiego. Cho─ç akurat w tym przypadku lepiej, by ci─Ö┼╝ar edukacyjny wzi─Ö┼éy si─Ö na siebie kampanie spo┼éeczne.

Poza tym seriale kryminalne w pewnym stopniu podnosz─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç prawn─ů, zw┼éaszcza w obszarze zapobiegania przest─Öpczo┼Ťci. Z ekranu widzowie dowiaduj─ů si─Ö, czym jest oszustwo na wnuczka czy przest─Öpstwo seksualne w cyberprzestrzeni. Poznaj─ů nowe rodzaje przest─Öpstw, o kt├│rych istnieniu nie mieli wcze┼Ťniej bladego poj─Öcia. Ale te┼╝ karmi─ů si─Ö wieloma mitami, czego nie zawsze s─ů ┼Ťwiadomi.

PRZECZYTAJ TAK┼╗E: Top 5 seriali, kt├│re pokazuj─ů ciemne strony idealnego ┼╝ycia

Mit 1: Zab├│jstwa seryjne s─ů powszechne

Cz─Östo jednak zapominaj─ů, ┼╝e rzeczywisto┼Ť─ç serialowa, cho─çby najwierniej przedstawiona, nie odzwierciedla w stu procentach reali├│w. Zdarzenie pokazane w serialach i filmach kryminalnych jest najcz─Ö┼Ťciej bardzo powa┼╝ne. To zab├│jstwo niejednokrotnie dokonywane przez seryjnego morderc─Ö dzia┼éaj─ůcego ze szczeg├│lnym okrucie┼ästwem czy spektakularne porwanie. W mediach m├│wi si─Ö o nich najwi─Öcej, cho─ç statystycznie zdarzaj─ů si─Ö one najrzadziej. Zjawisko to nazywamy odwr├│con─ů piramid─ů przest─Öpczo┼Ťci.

Jednocze┼Ťnie w serialach kryminalnych praktycznie nie wyst─Öpuj─ů przest─Öpstwa dokuczliwe w zwyk┼éym ┼╝yciu, ale niezwi─ůzane z przemoc─ů, jak cho─çby drobne kradzie┼╝e. Albo te, kt├│re na ekranie telewizora nie prezentuj─ů si─Ö widowiskowo ÔÇô jak przemoc w rodzinie, przest─Öpstwo powszechne i zarazem powa┼╝ne, o istotnych konsekwencjach spo┼éecznych. Du┼╝o wi─Ökszym zainteresowaniem ciesz─ů si─Ö natomiast niezwykle rzadkie zab├│jstwa seryjne.

Przyczyn nale┼╝y szuka─ç w┼éa┼Ťnie w serialach kryminalnych, atrakcyjnych produktach kultury masowej, kt├│re wykreowa┼éy mit ÔÇ×seryjnego sprawcyÔÇŁ i ÔÇ×genialnego policjantaÔÇŁ. Ten drugi oczywi┼Ťcie ┼Ťciga pierwszego, bywa jednak, ┼╝e role zostaj─ů zamienione ÔÇô sprawca robi co┼Ť dobrego, a policjant ┼éamie prawo. Albo sam staje si─Ö zab├│jc─ů, kt├│ry zabija innych z┼éych ludziÔÇŽ (jak w serialu ÔÇ×DexterÔÇŁ).

Te historie przyci─ůgaj─ů wielomilionow─ů publik─Ö, cho─ç jest ma┼éo prawdopodobne, aby zdarzenia mia┼éy jakikolwiek zwi─ůzek z rzeczywisto┼Ťci─ů. Z perspektywy kryminalistyka w serialach najwa┼╝niejsze jest p┼éyn─ůce z nich przes┼éanie: nie ma zbrodni doskona┼éej. S─ů tylko sprawy (jeszcze) niewykryte.

Mit 2: Nowoczesne technologie w serialu kryminalnym lepsze ni┼╝ w rzeczywisto┼Ťci

Widzowie ┼éatwo ulegaj─ů z┼éudzeniu, ┼╝e serialowi bohaterowie pos┼éuguj─ů si─Ö najnowsz─ů technologi─ů, a dost─Öpny sprz─Öt jest supernowoczesny. Tymczasem sprz─Öt do ujawniania i badania ┼Ťlad├│w wcale nie jest taki innowacyjny, za to kojarzy si─Ö z naukowo┼Ťci─ů. Mikroskop musi wygl─ůda─ç jak mikroskop, a ┼Ťlady jak ┼Ťlady. Widz musi wiedzie─ç, o co chodzi. St─ůd te┼╝ du┼╝o uproszcze┼ä na ekranie.

A prawda jest taka, ┼╝e mo┼╝liwo┼Ťci wsp├│┼éczesnej kryminalistyki bywaj─ů nawet wi─Öksze ni┼╝ w serialach. Przyk┼éad? Mo┼╝liwo┼Ťci genetyki s─ůdowej znacznie przewy┼╝szaj─ů mo┼╝liwo┼Ťci pokazane w serialach, gdzie zwykle nast─Öpuje identyfikacja na podstawie trafienia w bazie DNA.

Mit 3: Wyniki badań w 45 minut

Je┼Ťli chodzi o czas, to tylko w serialach mo┼╝na tak szybko prowadzi─ç sprawy ÔÇô w 45 minut. Tam policjanci nie trac─ů wielu godzin na wype┼énianie dokumentacji. Nie ma kolejek w laboratoriach wykonuj─ůcych ekspertyzy. Wszyscy mog─ů pracowa─ç nad jedn─ů spraw─ů. Uproszczenie perspektywy czasowej tak┼╝e wp┼éywa na oczekiwania spo┼éeczne. ÔÇ×Je┼Ťli w telewizji zrobili to szybko i si─Ö da┼éo, dlaczego ja musz─Ö tyle czeka─ç?ÔÇŁ ÔÇô mo┼╝e zapyta─ç widz. Wiele razy spotka┼éam si─Ö z opiniami policjant├│w, prokurator├│w, a tak┼╝e bieg┼éych, ┼╝e strony post─Öpowania karnego mia┼éy ÔÇ×serialoweÔÇŁ oczekiwania: w serialu co┼Ť si─Ö da┼éo, badanie trwa┼éo kr├│cej, co┼Ť by┼éo lepsze. W tej konkurencji z czasem nie mamy ┼╝adnych szans.

Za sukces mo┼╝na poczytywa─ç to, ┼╝e nawet mimo up┼éywu wielu lat udaje si─Ö sprawy rozwi─ůza─ç. Po 18 latach nast─ůpi┼é prze┼éom w sprawie g┼éo┼Ťnego zab├│jstwa Iwony Cygan. Dopiero w 2017 r. dosz┼éo do pierwszego zatrzymania w sprawie okrutnie zamordowanej w 1999 r. krakowianki (jej wypreparowan─ů sk├│r─Ö znaleziono w Wi┼Ťle). Niewyja┼Ťnionymi zbrodniami sprzed lat zajmuje si─Ö specjalna kom├│rka policyjna ÔÇô Archiwum X.

Trzeba wspomnie─ç, ┼╝e w badaniach nad serialami wskazano tak┼╝e na mo┼╝liwy ÔÇ×CSI effectÔÇŁ effectÔÇÖ. Czyli seriale wp┼éywaj─ů na nas, bo rozmawianie o produkcjach telewizyjnych taki wp┼éyw wykreowa┼éoÔÇŽ C├│┼╝, warto dalej bada─ç z┼éo┼╝ony wp┼éyw medi├│w na zachowania ludzi w kontek┼Ťcie seriali kryminalnych i przest─Öpczo┼Ťci. Nie nale┼╝y jednak przy tym zapomina─ç, ┼╝e seriale kryminalne s─ů przede wszystkim ┼Ťwietn─ů rozrywk─ů i to dlatego nadal ciesz─ů si─Ö tak du┼╝─ů ogl─ůdalno┼Ťci─ů.

***

O autorce:

Joanna Stojer-Pola┼äska ÔÇô kryminalistyk. Bada ciemn─ů liczb─Ö przest─Öpstw ÔÇô wykrocze┼ä, kt├│re nie s─ů obj─Öte przez statystyki kryminalne wskutek nieujawnienia ich przez organy ┼Ťcigania. Zajmuje si─Ö analiz─ů przypadk├│w zgon├│w, przy kt├│rych mo┼╝liwe s─ů r├│┼╝ne wersje ┼Ťledcze: zab├│jstwo, samob├│jstwo lub nieszcz─Ö┼Ťliwy wypadek. W ramach konkursu eNgage Fundacji na rzecz Nauki Polskiej realizowa┼éa projekt ÔÇ×Kryminalistyka, czyli rzecz o szukaniu ┼Ťlad├│w oraz zwierz─Ötach na s┼éu┼╝bieÔÇŁ. Jest wsp├│┼éautork─ů interdyscyplinarnej publikacji ÔÇ×Samob├│jstwa. Stare problemy. Nowe rozwi─ůzaniaÔÇŁ (2013).

Na katowickim wydziale Uniwersytetu SWPS prowadzi zaj─Öcia po┼Ťwi─Öcone aspektom kryminologicznym i kryminalistcznym ciemnej liczby przest─Öpstw.