呕贸艂ta ta艣ma z napisem crime scene (Foto. Canva Pro)

Uwielbiasz seriale kryminalne? Zobacz, czym jest efekt CSI. Ekspertka obala popularne mity!

Joanna Stojer-Pola艅ska, SWPS

鈥濵y艣la艂em, 偶e b臋dzie jak w filmie鈥, 鈥濲ak to: ekspertyzy DNA nie da si臋 zrobi膰 w godzin臋?!鈥, 鈥濶o prosz臋 pa艅stwa, przecie偶 w serialu opinia bieg艂ych by艂a wydana natychmiast!鈥. Czy to monolog roszczeniowego petenta? Nie, to efekt Crime Scene Investigation (CSI), kt贸remu ulegaj膮 fani seriali kryminalnych. Nie odr贸偶niaj膮 filmowej rzeczywisto艣ci od prawdziwej pracy organ贸w 艣cigania. Od 艣ledczych 偶膮daj膮 niemo偶liwego. Co na temat serialowego szale艅stwa i efektu CSI m贸wi kryminalistyka?

Jak powstaje efekt CSI

Widzowie oszaleli na punkcie seriali kryminalnych. Telewizyjne produkcje o 艣ledztwach prowadzonych w sterylnych laboratoriach i funkcjonariuszach korzystaj膮cych z najnowszych osi膮gni臋膰 naukowych, od bada艅 DNA po szczeg贸艂owe analizy plam krwi, przyci膮gaj膮 wielomilionow膮 publik臋. Ich ogl膮danie dostarcza wy艣mienitej rozrywki, nie pozostaje jednak bez wp艂ywu na rzeczywisto艣膰. W widzach regularnie karmionych serialami kryminalnymi zaszczepia si臋 nierealny obraz kryminalistyki.

To zjawisko doczeka艂o si臋 swojej nazwy 鈥 mowa o efekcie CSI (CSI effect), o kt贸rym zrobi艂o si臋 g艂o艣no po emisji serialu 鈥濩rime Scene Investigation鈥 (2000). Jego kolejne serie kr臋cono w Las Vegas, Nowym Jorku i Miami, a w 鈥濩SI: Cyber鈥 艣ledczy walczyli z cyberprzest臋pczo艣ci膮 i eksplorowali ukryte rejony globalnej sieci. Serial od kilkunastu lat gromadzi przed telewizorami miliony Amerykan贸w, ale i nie tylko 鈥 bije rekordy popularno艣ci na wszystkich kontynentach.

Nic dziwnego, widzowie autentycznie anga偶uj膮 si臋 w rozwi膮zywanie skomplikowanych zagadek kryminalnych i z zainteresowaniem podgl膮daj膮 prac臋 laboratorium kryminalistycznego.

Moda na seriale kryminalne

Wraz z sukcesem serialu 鈥濩SI鈥 pojawi艂o si臋 interesuj膮ce zjawisko 鈥 moda na seriale kryminalne o kryminalistyce. Nauka sta艂a si臋 bohaterem produkcji telewizyjnych. Ich akcja cz臋sto toczy si臋 w ascetycznych laboratoriach (np. wszystkie ods艂ony 鈥濩SI鈥, 鈥濧genci NCIS鈥). Widzowie 艣ledz膮 prace antropolog贸w i medyk贸w s膮dowych (np. 鈥濳o艣ci鈥, 鈥濪oktor G鈥) oraz dzia艂ania profiler贸w (m.in. 鈥炁乷wcy umys艂贸w鈥, 鈥濰annibal鈥).

Nie mniejsz膮 popularno艣ci膮 ciesz膮 si臋 seriale dokumentalne i paradokumentalne o sprawach prawdziwych (np. 鈥濺eal Detective鈥, 鈥濿11鈥, 鈥濪etektywi鈥) oraz kryminalne seriale historyczne (鈥濼abu鈥, 鈥濨elle Epoque鈥). Od tych produkcji widz wr臋cz oczekuje, 偶e b臋d膮 oparte na faktach. Fikcja nie jest mile widziana, to kryterium prawdziwo艣ci jest najwa偶niejsze. St膮d ich fabu艂a jest cz臋sto osnuta wok贸艂 g艂o艣nych zdarze艅 kryminalnych sprzed lat. Amatorzy seriali kryminalnych chc膮 wierzy膰, 偶e tak wygl膮da praca organ贸w 艣cigania. Wyobra偶enia cz臋sto nie wytrzymuj膮 kontry z rzeczywisto艣ci膮, o czym 艂atwo si臋 przekona膰, 艣ledz膮c poczynania cho膰by wymiaru sprawiedliwo艣ci w USA.

Wp艂yw seriali kryminalnych na prac臋 przysi臋g艂ych, prokurator贸w i s臋dzi贸w

Pierwotnie mianem efektu CSI nazywano potencjalny wp艂yw seriali kryminalnych na przysi臋g艂ych. W USA obawiano si臋, 偶e przysi臋gli b臋d膮 oczekiwa膰 od policjant贸w pracy takiej jak w serialowych produkcjach. Zaczn膮 wymaga膰 od nich ujawnienia w toku post臋powania wszelkich mo偶liwych 艣lad贸w kryminalistycznych, kt贸re 鈥 jak w serialu 鈥 niejako same powiedz膮, co si臋 wydarzy艂o. Gdyby tak si臋 nie sta艂o, mogliby by膰 sk艂onni do uniewinniania oskar偶onych.

To klasyczny efekt CSI, dotycz膮cy oddzia艂ywania seriali kryminalnych na wyobra偶enia przysi臋g艂ych w systemie common law, w kt贸rym o winie oskar偶onego decyduj膮 przysi臋gli, czyli zwykli obywatele. Bardzo trudno jednak zbada膰, w jakim zakresie seriale rzeczywi艣cie mia艂y wp艂yw na decyzje cz艂onk贸w 艂awy przysi臋g艂ych.

W toku dalszych bada艅 nad wp艂ywem produkcji telewizyjnych wykazano, 偶e seriale, owszem, mog膮 oddzia艂ywa膰 na przysi臋g艂ych (tzw. strong prosecutor鈥檚 ), ale tak偶e na prokurator贸w czy s臋dzi贸w, kt贸rzy spodziewaj膮 si臋 takiego w艂a艣nie wp艂ywu film贸w na innych uczestnik贸w procesu (tzw. weak prosecutor鈥檚 effect). Wp艂yw seriali kryminalnych mo偶e wreszcie dotyczy膰 tak偶e zwyk艂ych ludzi, kt贸rzy maj膮 鈥瀞erialowe鈥 wyobra偶enia o pracy policji.

Czy seriale kryminalne edukuj膮 przest臋pc贸w?

Seriale o pracy technik贸w kryminalistyki bardzo popularyzuj膮 kryminalistyk臋 jako nauk臋 i wp艂ywaj膮 na zainteresowanie student贸w naukami s膮dowymi. Jeszcze nigdy praca funkcjonariuszy s艂u偶b mundurowych nie wydawa艂a si臋 tak atrakcyjna. Bez w膮tpienia seriale kryminalne edukuj膮 鈥 niestety tak偶e przest臋pc贸w (tzw. police chief鈥檚 effect, czyli efekt szkoleniowy wobec przest臋pc贸w).

Rzeczywi艣cie, nie nale偶膮 do rzadko艣ci sprawy kryminalne, w kt贸rych sprawca inspirowa艂 si臋 filmem lub czerpa艂 z niego informacje o tym, jak nie pozostawia膰 艣lad贸w 鈥 linii papilarnych czy swojego DNA. Takie oddzia艂ywanie bywa tak偶e analizowane pod k膮tem tzw. copy-cat effect 鈥 czyli na艣ladowania przez przest臋pc臋 postaci z filmu. Niestety, historia kryminalistyki odnotowuje zdarzenia inspirowane filmami, takimi jak: 鈥濳rzyk鈥, 鈥濵ilczenie owiec鈥 czy 鈥濨atman鈥.

Efekt CSI a nierealne oczekiwania wobec policji

I jeszcze jedno potencjalnie negatywne odzia艂ywanie. Seriale kryminalne kszta艂tuj膮 oczekiwania zwyk艂ych ludzi. Gdy ci staj膮 si臋 ofiarami przest臋pstw, zaczynaj膮 mie膰 nierealne oczekiwania wzgl臋dem pracy policji. Bywaj膮 zawiedzeni, 偶e 鈥瀗ie jest jak w filmie鈥: nie tak szybko, nie tak efektownie, niejednokrotnie sprawca przest臋pstwa w og贸le nie zostaje schwytany.

W tym kontek艣cie w Polsce mo偶na m贸wi膰 o tzw. efekcie W11, co jest nawi膮zaniem do popularnego polskiego serialu. Jego widzowie oczekiwali, 偶e policja b臋dzie dzia艂a艂a 鈥瀞zybko i wykrywczo鈥. Rozczarowanie prac膮 s艂u偶b mundurowych i zwi膮zany z nim mo偶liwy spadek poczucia bezpiecze艅stwa rodzi powa偶ne . Ludzie trac膮 zaufanie do policji, boj膮 si臋, 偶e sami stan膮 si臋 ofiarami (obawa wiktymizacji), nie zawiadamiaj膮 organ贸w 艣cigania o zdarzeniach kryminalnych.

Popularno艣膰 tre艣ci kryminalnych w mediach jest niekwestionowana. Opinia publiczna wr臋cz domaga si臋 informowania jej o zab贸jstwach i innych przest臋pstwach przeciwko 偶yciu i zdrowiu.

Czy w tym zjawisku mo偶na doszukiwa膰 si臋 tak偶e pozytyw贸w? Wspomniany ju偶 serial 鈥濿11鈥 by艂 osadzony w polskiej rzeczywisto艣ci, nawi膮zywa艂 do spraw prawdziwych, kreowa艂 te偶 pozytywny wizerunek policji, co mo偶e powodowa膰 wi臋ksze zaanga偶owanie spo艂eczne. Mo偶na to traktowa膰 jako dzia艂ania z zakresu profilaktyki przest臋pczo艣ci. Dostaj膮 pewne wskaz贸wki, co zrobi膰, gdy sami b臋d膮 musieli wej艣膰 w jedn膮 z r贸l: 艣wiadka, ofiary lub jej bliskiego. Cho膰 akurat w tym przypadku lepiej, by ci臋偶ar edukacyjny wzi臋艂y si臋 na siebie kampanie spo艂eczne.

Poza tym seriale kryminalne w pewnym stopniu podnosz膮 艣wiadomo艣膰 prawn膮, zw艂aszcza w obszarze zapobiegania przest臋pczo艣ci. Z ekranu widzowie dowiaduj膮 si臋, czym jest oszustwo na wnuczka czy przest臋pstwo seksualne w cyberprzestrzeni. Poznaj膮 nowe rodzaje przest臋pstw, o kt贸rych istnieniu nie mieli wcze艣niej bladego poj臋cia. Ale te偶 karmi膮 si臋 wieloma mitami, czego nie zawsze s膮 艣wiadomi.

PRZECZYTAJ TAK呕E: Top 5 seriali, kt贸re pokazuj膮 ciemne strony idealnego 偶ycia

Mit 1: Zab贸jstwa seryjne s膮 powszechne

Cz臋sto jednak zapominaj膮, 偶e rzeczywisto艣膰 serialowa, cho膰by najwierniej przedstawiona, nie odzwierciedla w stu procentach reali贸w. Zdarzenie pokazane w serialach i filmach kryminalnych jest najcz臋艣ciej bardzo powa偶ne. To zab贸jstwo niejednokrotnie dokonywane przez seryjnego morderc臋 dzia艂aj膮cego ze szczeg贸lnym okrucie艅stwem czy spektakularne porwanie. W mediach m贸wi si臋 o nich najwi臋cej, cho膰 statystycznie zdarzaj膮 si臋 one najrzadziej. Zjawisko to nazywamy odwr贸con膮 piramid膮 przest臋pczo艣ci.

Jednocze艣nie w serialach kryminalnych praktycznie nie wyst臋puj膮 przest臋pstwa dokuczliwe w zwyk艂ym 偶yciu, ale niezwi膮zane z przemoc膮, jak cho膰by drobne kradzie偶e. Albo te, kt贸re na ekranie telewizora nie prezentuj膮 si臋 widowiskowo 鈥 jak przemoc w rodzinie, przest臋pstwo powszechne i zarazem powa偶ne, o istotnych konsekwencjach spo艂ecznych. Du偶o wi臋kszym zainteresowaniem ciesz膮 si臋 natomiast niezwykle rzadkie zab贸jstwa seryjne.

Przyczyn nale偶y szuka膰 w艂a艣nie w serialach kryminalnych, atrakcyjnych produktach kultury masowej, kt贸re wykreowa艂y mit 鈥瀞eryjnego sprawcy鈥 i 鈥瀏enialnego policjanta鈥. Ten drugi oczywi艣cie 艣ciga pierwszego, bywa jednak, 偶e role zostaj膮 zamienione 鈥 sprawca robi co艣 dobrego, a policjant 艂amie prawo. Albo sam staje si臋 zab贸jc膮, kt贸ry zabija innych z艂ych ludzi鈥 (jak w serialu 鈥濪exter鈥).

Te historie przyci膮gaj膮 wielomilionow膮 publik臋, cho膰 jest ma艂o prawdopodobne, aby zdarzenia mia艂y jakikolwiek zwi膮zek z rzeczywisto艣ci膮. Z perspektywy kryminalistyka w serialach najwa偶niejsze jest p艂yn膮ce z nich przes艂anie: nie ma zbrodni doskona艂ej. S膮 tylko sprawy (jeszcze) niewykryte.

Mit 2: Nowoczesne technologie w serialu kryminalnym lepsze ni偶 w rzeczywisto艣ci

Widzowie 艂atwo ulegaj膮 z艂udzeniu, 偶e serialowi bohaterowie pos艂uguj膮 si臋 najnowsz膮 technologi膮, a dost臋pny sprz臋t jest supernowoczesny. Tymczasem sprz臋t do ujawniania i badania 艣lad贸w wcale nie jest taki innowacyjny, za to kojarzy si臋 z naukowo艣ci膮. Mikroskop musi wygl膮da膰 jak mikroskop, a 艣lady jak 艣lady. Widz musi wiedzie膰, o co chodzi. St膮d te偶 du偶o uproszcze艅 na ekranie.

A prawda jest taka, 偶e mo偶liwo艣ci wsp贸艂czesnej kryminalistyki bywaj膮 nawet wi臋ksze ni偶 w serialach. Przyk艂ad? Mo偶liwo艣ci genetyki s膮dowej znacznie przewy偶szaj膮 mo偶liwo艣ci pokazane w serialach, gdzie zwykle nast臋puje identyfikacja na podstawie trafienia w bazie DNA.

Mit 3: Wyniki bada艅 w 45 minut

Je艣li chodzi o czas, to tylko w serialach mo偶na tak szybko prowadzi膰 sprawy 鈥 w 45 minut. Tam policjanci nie trac膮 wielu godzin na wype艂nianie dokumentacji. Nie ma kolejek w laboratoriach wykonuj膮cych ekspertyzy. Wszyscy mog膮 pracowa膰 nad jedn膮 spraw膮. Uproszczenie perspektywy czasowej tak偶e wp艂ywa na oczekiwania spo艂eczne. 鈥濲e艣li w telewizji zrobili to szybko i si臋 da艂o, dlaczego ja musz臋 tyle czeka膰?鈥 鈥 mo偶e zapyta膰 widz. Wiele razy spotka艂am si臋 z opiniami policjant贸w, prokurator贸w, a tak偶e bieg艂ych, 偶e strony post臋powania karnego mia艂y 鈥瀞erialowe鈥 oczekiwania: w serialu co艣 si臋 da艂o, badanie trwa艂o kr贸cej, co艣 by艂o lepsze. W tej konkurencji z czasem nie mamy 偶adnych szans.

Za sukces mo偶na poczytywa膰 to, 偶e nawet mimo up艂ywu wielu lat udaje si臋 sprawy rozwi膮za膰. Po 18 latach nast膮pi艂 prze艂om w sprawie g艂o艣nego zab贸jstwa Iwony Cygan. Dopiero w 2017 r. dosz艂o do pierwszego zatrzymania w sprawie okrutnie zamordowanej w 1999 r. krakowianki (jej wypreparowan膮 sk贸r臋 znaleziono w Wi艣le). Niewyja艣nionymi zbrodniami sprzed lat zajmuje si臋 specjalna kom贸rka policyjna 鈥 Archiwum X.

Trzeba wspomnie膰, 偶e w badaniach nad serialami wskazano tak偶e na mo偶liwy 鈥濩SI effect鈥 effect鈥. Czyli seriale wp艂ywaj膮 na nas, bo rozmawianie o produkcjach telewizyjnych taki wp艂yw wykreowa艂o鈥 C贸偶, warto dalej bada膰 z艂o偶ony wp艂yw medi贸w na zachowania ludzi w kontek艣cie seriali kryminalnych i przest臋pczo艣ci. Nie nale偶y jednak przy tym zapomina膰, 偶e seriale kryminalne s膮 przede wszystkim 艣wietn膮 rozrywk膮 i to dlatego nadal ciesz膮 si臋 tak du偶膮 ogl膮dalno艣ci膮.

***

O autorce:

Joanna Stojer-Pola艅ska 鈥 kryminalistyk. Bada ciemn膮 liczb臋 przest臋pstw 鈥 wykrocze艅, kt贸re nie s膮 obj臋te przez statystyki kryminalne wskutek nieujawnienia ich przez organy 艣cigania. Zajmuje si臋 analiz膮 przypadk贸w zgon贸w, przy kt贸rych mo偶liwe s膮 r贸偶ne wersje 艣ledcze: zab贸jstwo, samob贸jstwo lub nieszcz臋艣liwy wypadek. W ramach konkursu eNgage Fundacji na rzecz Nauki Polskiej realizowa艂a projekt 鈥濳ryminalistyka, czyli rzecz o szukaniu 艣lad贸w oraz zwierz臋tach na s艂u偶bie鈥. Jest wsp贸艂autork膮 interdyscyplinarnej publikacji 鈥濻amob贸jstwa. Stare problemy. Nowe rozwi膮zania鈥 (2013).

Na katowickim wydziale Uniwersytetu SWPS prowadzi zaj臋cia po艣wi臋cone aspektom kryminologicznym i kryminalistcznym ciemnej liczby przest臋pstw.

 

Na tej stronie wykorzystujemy cookies. Uzyskujemy do nich dost臋p w celach analitycznych oraz w celu zapewnienia prawid艂owego dzia艂ania strony. Je偶eli nie wyra偶asz na to zgody, mo偶esz zmieni膰 ustawienia w swojej przegl膮darce. Zobacz wi臋cej w Polityce Prywatno艣ci.

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close