Feminatywy w j─Özyku polskim - dane

83% Polek popiera wykorzystanie żeńskich nazw stanowisk

Aleksandra Skwarska

Ponad 8 na 10 kobiet badanych przez Pracuj.pl uwa┼╝a, ┼╝e ┼╝e┼äskie nazwy stanowisk powinny by─ç u┼╝ywane powszechnie na r├│wni z m─Öskimi. Ponadto 3/4 z nich oczekuje feminatyw├│w w og┼éoszeniach o prac─Ö, a tak┼╝e chcia┼éoby mie─ç wp┼éyw na nazw─Ö swojego stanowiska. To tylko cz─Ö┼Ť─ç z ustale┼ä badania ÔÇ×J─Özyk ofert pracyÔÇŁ, w kt├│rym wzi─Ö┼éo udzia┼é blisko 18 tysi─Öcy kobiet. Partnerem badania jest Fundacja Sukcesu Pisanego Szmink─ů.

J─Özyk ma znaczenie

Feminatywy to ┼╝e┼äskie formy gramatyczne nazw zawod├│w lub funkcji, okre┼Ťlaj─ůce kobiety m.in. pod k─ůtem wykonywanego zawodu, reprezentowanej profesji czy przys┼éuguj─ůcego tytu┼éu. Jak wiele innych kwestii zwi─ůzanych z ┼╝ywym wykorzystaniem i ewolucj─ů j─Özyka, feminatywy r├│wnie┼╝ bywaj─ů przedmiotem o┼╝ywionych dyskusji czy r├│┼╝nic opinii w dyrektorskich gabinetach, korytarzach administracji publicznej czy biurach.

Stanowisko Rady J─Özyka Polskiego z 2019 roku m├│wi o d─ů┼╝eniu do symetrii w nazwach jako ÔÇ×maj─ůcym podstawy spo┼éeczneÔÇŁ, a przede wszystkim ÔÇô jako o ÔÇ×prawie, kt├│re nale┼╝y zostawi─ç samym m├│wi─ůcymÔÇŁ. Maj─ůc to na uwadze, zesp├│┼é Pracuj.pl postanowi┼é zapyta─ç o opini─Ö same kobiety ÔÇô czyli osoby, kt├│rych dyskusje o feminatywach dotycz─ů szczeg├│lnie mocno. W przeprowadzonym badaniu dotycz─ůcym ┼╝e┼äskich nazw stanowisk wzi─Ö┼éo udzia┼é blisko 18 tysi─Öcy respondentek. Partnerem projektu jest Fundacja Sukcesu Pisanego Szmink─ů. Tekst stanowi pierwsz─ů cz─Ö┼Ť─ç serii po┼Ťwi─Öconej badaniom ÔÇô w kolejnym materiale przyjrzymy si─Ö odpowiedziom udzielanym w analogicznym badaniu przez m─Ö┼╝czyzn oraz osoby niebinarne.

Feminatywy - Wyniki badań

Feminatywy w codziennej pracy

Wyniki najnowszego badania Pracuj.pl stanowi─ů wyra┼║ny sygna┼é, ┼╝e w opinii kobiet feminatywy w miejscu pracy pe┼éni─ů wa┼╝n─ů rol─Ö i powinny by─ç uwzgl─Ödniane przez pracodawc├│w. Zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç respondentek, bo a┼╝ 83% uwa┼╝a, ┼╝e ┼╝e┼äskie nazwy stanowisk (takie jak np. programistka, prawniczka, psycholo┼╝ka, ekspertka) powinny by─ç u┼╝ywane powszechnie, na r├│wni z m─Öskimi. Przewa┼╝aj─ůca cz─Ö┼Ť─ç z nich twierdzi r├│wnie┼╝, ┼╝e ┼╝e┼äskie nazwy stanowisk s─ů wa┼╝ne i okre┼Ťlaj─ů funkcj─Ö zawodow─ů na tych samych zasadach, co przyj─Öte powszechnie m─Öskie odpowiedniki.

Warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e wed┼éug deklaracji respondentek nie tylko popieraj─ů one wprowadzanie do ┼╝ycia zawodowego feminatyw├│w, ale tak┼╝e staraj─ů si─Ö wykorzystywa─ç te formy j─Özykowe w zawodowej codzienno┼Ťci, stosuj─ůc je do opisu stanowisk innych pa┼ä. O ile bowiem mniej ni┼╝ co czwarta badana kobieta deklaruje, ┼╝e zawsze u┼╝ywa ┼╝e┼äskich nazw stanowisk (23%), o tyle ju┼╝ ponad po┼éowa (55,5%) robi to cz─Östo. Co interesuj─ůce, zaledwie niewielki odsetek respondentek (2,5%) deklaruje, ┼╝e nigdy nie stosuje feminatyw├│w w ┼╝yciu codziennym.

Wyniki badania nie zaskakuj─ů. Z takimi opiniami w ┼Ťrodowisku biznesowym spotykam si─Ö od dawna. Brak ┼╝e┼äskich ko┼äc├│wek podtrzymuje stereotypy co do r├│l pe┼énionych przez kobiety i m─Ö┼╝czyzn oraz nie┼Ťwiadome przekonania, kt├│re w sobie nosimy. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç zaw├│d chirurg czy pilot, kt├│ry w pierwszej kolejno┼Ťci przywo┼éa skojarzenia zwi─ůzane z m─Ö┼╝czyzn─ů. Uwa┼╝am za zasadne powszechne wprowadzenie feminatyw├│w, bo to daje kobietom r├│wnorz─Ödne miejsce w s┼éowniku. Tak jak kto┼Ť kiedy┼Ť powiedzia┼é: Nie ma nas w s┼éowniku, to nas nie ma. Powszechne u┼╝ywanie ┼╝e┼äskich ko┼äc├│wek wp┼éynie te┼╝ na ┼Ťwiadomo┼Ť─ç dziewczynek i wzmocni miejsce kobiet w ka┼╝dej sferze ┼╝ycia. Widz─Ö natomiast spore wyzwanie w tworzeniu niekt├│rych okre┼Ťle┼ä z ┼╝e┼äskimi ko┼äc├│wkami, polegaj─ůce na unikni─Öciu trywializacji danego stanowiska czy zawodu.

Wa┼╝n─ů wskaz├│wk─ů dla pracodawc├│w i rekruter├│w mo┼╝e by─ç fakt, ┼╝e zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç respondentek by┼éaby zainteresowana posiadaniem wp┼éywu na nazw─Ö swojego stanowiska w pracy, np. pod k─ůtem wykorzystania w nim s┼é├│w odpowiednich dla swojej p┼éci. Deklaruje to ponad 3/4 z nich (76%). Jednocze┼Ťnie analitycy Pracuj.pl zwracaj─ů uwag─Ö, ┼╝e w┼Ťr├│d pozosta┼éych badanych tylko 2,5% w og├│le nie chcia┼éoby skorzysta─ç z takiej mo┼╝liwo┼Ťci, a 21,5% twierdzi, ┼╝e taki wp┼éyw na nazw─Ö stanowiska jest im oboj─Ötny.

Zawodowo zajmuj─Ö projektowaniem inkluzywnych i prostych tre┼Ťci. Dbam o to, by j─Özyk komunikacji w r├│wnym stopniu uwzgl─Ödnia┼é kobiety i m─Ö┼╝czyzn. Moje do┼Ťwiadczenie pokazuje, ┼╝e nie zawsze zdajemy sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e to jakich s┼é├│w u┼╝ywamy, wp┼éywa na to jak odbieramy ┼Ťwiat. Na co dzie┼ä nie zastanawiamy si─Ö nad tym, w jakim stopniu u┼╝ywany przez nas j─Özyk kszta┼étuje rzeczywisto┼Ť─ç. Znane s─ů badania, kt├│re pokazuj─ů, ┼╝e u┼╝ywanie tylko m─Öskich form zawod├│w, zniech─Öca kobiety do aplikowania. Cz─Östo zupe┼énie nie┼Ťwiadomie odrzucaj─ů one niekt├│re z og┼éosze┼ä o prac─Ö, uznaj─ůc je za skierowane raczej do m─Ö┼╝czyzn. Odpowiednie podej┼Ťcie pracodawc├│w, ju┼╝ na poziomie tytu┼éu og┼éoszenia, mo┼╝e pom├│c w stworzeniu bardziej r├│┼╝norodnego i przyjaznego ┼Ťrodowiska pracy. Jak wida─ç w wynikach naszego badania, dla wielu kobiet ta kwestia nie jest oboj─Ötna. Chocia┼╝ proaktywne d─ů┼╝enie do posiadania ┼╝e┼äskich nazw stanowisk wci─ů┼╝ nale┼╝y do rzadko┼Ťci, to coraz wi─Öcej organizacji, uczelni wy┼╝szych czy instytucji zaczyna dawa─ç wyb├│r swoim pracowniczkom.

J─Özykowo r├│wna rekrutacja

Wed┼éug znacz─ůcej cz─Ö┼Ťci badaczy j─Özyka oraz ekspert├│w ds. HR feminatywy mog─ů by─ç jednym ze skutecznych narz─Ödzi wyr├│wnywania szans p┼éci w ┼╝yciu zawodowym, cho─çby poprzez kszta┼étowanie percepcji ich r├│l w miejscach pracy. Tworzenie r├│wnowagi w mo┼╝liwo┼Ťciach rozwoju kariery dla kobiet i m─Ö┼╝czyzn w Polsce wci─ů┼╝ jest jednak wyzwaniem. Wykaza┼éy to badania Pracuj.pl zorganizowane z okazji Mi─Ödzynarodowego Dnia Kobiet. Cho─ç 6 na 10 badanych Polek ocenia┼éo w├│wczas og├│ln─ů sytuacj─Ö zawodow─ů pa┼ä jako lepsz─ů ni┼╝ 10 lat temu, tylko 35% zgodzi┼éo si─Ö, ┼╝e szanse kobiet i m─Ö┼╝czyzn na rynku pracy s─ů r├│wne. ┬á

W tym kontek┼Ťcie nie dziwi, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç respondentek najnowszego badania Pracuj.pl zwraca uwag─Ö na wykorzystanie ┼╝e┼äskich nazw stanowisk w og┼éoszeniach o prac─Ö. 78% z nich podkre┼Ťla, ┼╝e feminatywy powinny pojawia─ç si─Ö w ofertach zatrudnienia tak samo cz─Östo, jak ich m─Öskie odpowiedniki. Ponadto 68% badanych kobiet oczekuje, ┼╝e w tytu┼éach og┼éosze┼ä powinny pojawia─ç si─Ö obie wersje nazwy stanowiska. Jak zauwa┼╝a┬áAnna Ho┼édy┼äska, uwzgl─Ödnianie ┼╝e┼äskiego nazewnictwa na etapie rekrutacji jest wa┼╝ne, bo spos├│b zapisu tytu┼éu poszukiwanego specjalisty czy specjalistki mo┼╝e kszta┼étowa─ç percepcj─Ö os├│b rekrutuj─ůcych, jak i samych kandydatek.

Asymetri─Ö j─Özyka w nazwach stanowisk naj┼éatwiej zauwa┼╝y─ç, gdy poziom czy presti┼╝ danego stanowiska ro┼Ťnie. Powszechnie u┼╝ywamy s┼é├│w Praktykantka, Asystentka czy Sekretarka. Gdy jednak padaj─ů terminy Prezeska, Cz┼éonkini Zarz─ůdu czy Dyrektorka, raczej cz─Ö┼Ť─ç z nas sk┼éonna b─Ödzie przychyli─ç si─Ö ku m─Öskiej formie. Mimo, ┼╝e ┼╝e┼äski odpowiednik nie jest przecie┼╝ obra┼║liwy. Pojawiaj─ů si─Ö przedsi─Öbiorstwa, w kt├│rych polityka wewn─Ötrzna wymaga, by og┼éoszenie o prac─Ö uwzgl─Ödnia┼éo w nazwie stanowiska zar├│wno form─Ö ┼╝e┼äsk─ů, jak i m─Ösk─ů. Sami jako Grupa Pracuj tak┼╝e chcemy da─ç pracowniczkom i pracownikom wyb├│r co do formy zapisu stanowiska. Trend ten zauwa┼╝amy te┼╝ na przyk┼éadzie analizy danych wewn─Ötrznych Pracuj.pl. Na przestrzeni ostatnich 5 lat na portalu wzros┼éa liczba ofert z wykorzystaniem feminatyw├│w. Jest to nadal niewielki udzia┼é wszystkich og┼éosze┼ä, a wi─Öc obszar do dalszego rozwoju, kt├│ry aktywnie chcemy monitorowa─ç.

Jak wykazuj─ů analizy Pracuj.pl, w I kwartale 2021 liczba ofert z udzia┼éem feminatyw├│w na portalu by┼éa wy┼╝sza o 19% ni┼╝ w analogicznym okresie 2016. Wci─ů┼╝ jednak stanowi┼éy one zdecydowan─ů mniejszo┼Ť─ç ofert ÔÇô 3,5%. Co interesuj─ůce, zaobserwowany wzrost dotyczy┼é zar├│wno segmentu specjalist├│w, jak i pracownik├│w fizycznych. Liczba ofert z ┼╝e┼äskimi nazwami stanowisk utrzyma┼éa si─Ö natomiast na podobnym poziomie w segmencie zawod├│w postrzeganych stereotypowo jako kobiece, zazwyczaj zwi─ůzane z opiek─ů i o ni┼╝szym presti┼╝u spo┼éecznym, w przypadku kt├│rych wykorzystanie feminatyw├│w w rekrutacji jest znacznie bardziej powszechne.

Feminatywy na przykładach

W┬áwywiadzie dla Pracuj.pl┬áJoanna Wrycza-Bekier, doktor nauk humanistycznych i trenerka biznesu, zauwa┼╝y┼éa ┼╝e w przypadku ┼╝e┼äskich nazw profesji pojawia si─Ö cz─Östo problem podzia┼éu na stanowiska presti┼╝owe i bardziej powszechne. Odzwierciedla si─Ö on w tym, ┼╝e w powszechnym odbiorze m─Öskie nazwy uznawane s─ů za bardziej nobilituj─ůce ÔÇô a co za tym idzie feminatywy bywaj─ů odrzucane tak┼╝e przez panie, kt├│re pe┼éni─ů te stanowiska. Jak odnios┼éy si─Ö do tej kwestii respondentki Pracuj.pl?
Badane kobiety oceni┼éy dziewi─Ö─ç r├│┼╝nych stanowisk pod k─ůtem tego, czy w ich ocenie zastosowanie ┼╝e┼äskiej formy umniejsza ich znaczenie lub sprawia, ┼╝e mog─ů by─ç odebrane mniej powa┼╝nie ni┼╝ w przypadku m─Öskiego odpowiednika. Przede wszystkim nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e w przypadku wszystkich funkcji tak─ů opini─Ö wyrazi┼éa zdecydowana mniejszo┼Ť─ç respondentek. Jednocze┼Ťnie jednak rzeczywi┼Ťcie zaobserwowa─ç mo┼╝na by┼éo, ┼╝e wyra┼║nie najcz─Ö┼Ťciej jako mniej presti┼╝owe lub mniej powa┼╝nie postrzegane by┼éo wskazywane stanowisko Prezeski Zarz─ůdu (18% wskaza┼ä). Ponadto blisko co dziesi─ůta badana wskazywa┼éa na pozosta┼ée pozycje dyrektorskie czy kierownicze jako brzmi─ůce mniej presti┼╝owo w formie ┼╝e┼äskiej ÔÇô cz─Ö┼Ťciej, ni┼╝ na stanowiska ni┼╝szego szczebla (np. m┼éodsza specjalistka, specjalistka, studentka, asystentka).
 
Ciekawe wnioski przynosi analiza kolejnego pytania. Respondentki mia┼éy wyobrazi─ç sobie, ┼╝e pracuj─ů na jednym z 15 stanowisk. Mia┼éy okre┼Ťli─ç, jak─ů form─Ö nazwy danego stanowiska wybra┼éy dla siebie. ┬áOdpowiedzi udzielane by┼éy na skali od 1 (zdecydowanie forma ┼╝e┼äska) do 5 (zdecydowanie forma m─Öska). R├│wnie┼╝ w tym wypadku respondentki odnosi┼éy si─Ö zdecydowanie przychylniej do feminatyw├│w ÔÇô najbardziej ÔÇ×┼╝e┼äska” ┼Ťrednia odpowiedzi wynios┼éa 1,1 (piosenkarka).

W obliczu przyzwyczajeń

Jak zauwa┼╝aj─ů analitycy, ostatnie przytoczone pytanie ujawnia jednak tak┼╝e wp┼éyw codziennego j─Özyka na postrzeganie zawod├│w i przyzwyczajenia, jakie kszta┼étuje. Dostrzec mo┼╝na wi─Öc, ┼╝e respondentki by┼éy nieco mniej sk┼éonne wybiera─ç feminatywy w przypadku termin├│w, kt├│re maj─ů w j─Özyku polskim kilka znacze┼ä. Przyk┼éadami s─ů ÔÇ×s─ÖdzinaÔÇŁ (2,2) ÔÇô przez wiele os├│b uwa┼╝ana za termin zarezerwowany wy┼é─ůcznie dla ┼╝ony s─Ödziego, oraz ÔÇ×pilotkaÔÇŁ (┼Ťrednia 2,1) ÔÇô stosowana r├│wnie┼╝ jako nazwa nakrycia g┼éowy. Oba zawody postrzegane s─ů jednak tak┼╝e jako bardziej ÔÇ×m─ÖskieÔÇŁ. Warto podkre┼Ťli─ç, ┼╝e najbardziej ÔÇ×┼╝e┼äskieÔÇŁ wyniki dotyczy┼éy zawod├│w postrzeganych stereotypowo jako kobiece (piosenkarka, bibliotekarka, nauczycielka, sprz─ůtaczka) ÔÇô co dodatkowo podkre┼Ťla rol─Ö przyzwyczaje┼ä w postrzeganiu zawod├│w.┬á

Wprowadzanie feminatyw├│w wi─ů┼╝e si─Ö nieuchronnie z przyzwyczajaniem si─Ö do nowych form nazewnictwa przez odbiorc├│w, co dla cz─Ö┼Ťci pracodawc├│w i pracownik├│w jest wyzwaniem. Pokazuj─ů to wyniki badania Pracuj.pl ÔÇô mimo pozytywnego stosunku pa┼ä do ┼╝e┼äskich nazw stanowisk blisko co trzecia respondentka (30%) uwa┼╝a, ┼╝e nie pasuj─ů one do wszystkich zawod├│w. Blisko co pi─ůta (19%) z kolei dodaje, ┼╝e u┼╝ycie ┼╝e┼äskiej nazwy stanowiska niepotrzebnie okre┼Ťla aspekt p┼éci, kt├│ry nie powinien by─ç istotny w przypadku pracy.┬á

┼╗e┼äskie ko┼äc├│wki i nazwy zawod├│w wci─ů┼╝ wzbudzaj─ů sprzeciw u wielu z tych, kt├│rzy zapominaj─ů, ┼╝e s─ů to ca┼ékowicie normalne i poprawne formy j─Özykowe. Wystarczy si─Ögn─ů─ç po jak─ůkolwiek gazet─Ö z czas├│w przedwojennych, by zobaczy─ç, ┼╝e na tej drukarskiej ┼é─ůce kwit┼éy wspania┼ée i kolorowe profesorki, magistry czy ┼Ťwiadkinie. Szkoda, ┼╝e te formy by┼éy powoli wymazywane z j─Özyka, zw┼éaszcza za czas├│w komunizmu, i ┼╝e teraz, gdy powoli wracaj─ů, wci─ů┼╝ budz─ů nieuzasadnione oburzenie. Wed┼éug ankiety 76% kobiet chce mie─ç wp┼éyw na nazw─Ö swojego stanowiska. Pozw├│lmy im na to - je┼Ťli pracujemy z kobiet─ů, kt├│ra na wizyt├│wkach, plakietkach na drzwiach czy w dyskusjach zawodowych chce by─ç naukowczyni─ů, psycholo┼╝k─ů, pilotk─ů, to ma do tego pe┼éne prawo.

Jednocze┼Ťnie mniej, ni┼╝ co dziesi─ůta respondentka uwa┼╝a, ┼╝e powinni┼Ťmy pozosta─ç przy ÔÇ×m─ÖskichÔÇŁ formach nazw zawod├│w, a u┼╝ywanie feminatyw├│w to niepotrzebne udziwnienie. J─Özyk polski nie uwzgl─Ödnia „neutralnych” nazw zawod├│w – cz─Ö┼Ť─ç odbiorc├│w za takowe uwa┼╝a m─Öskie. Jednak, jak wykaza┼éy badania, du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç respondentek chcia┼éaby by─ç uwzgl─Ödniana na rynku pracy jako kobiety, tak┼╝e na poziomie nazewnictwa stanowisk.

W poszukiwaniu nowych form

Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö, ┼╝e zjawisko feminatyw├│w, ze wzgl─Ödu na swoje istotne znaczenie, wymaga dalszego pog┼é─Öbienia w innych badaniach i opracowaniach. Zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ť─ç respondentek ankiety Pracuj.pl stanowi┼éy Panie w wieku 20-39 lat (83%) z wy┼╝szym wykszta┼éceniem (82%) i pochodz─ůce z miast (90%), w tym po┼éowa z miast powy┼╝ej 500 000 mieszka┼äc├│w. Jednocze┼Ťnie jednak wyj─ůtkowo du┼╝a pr├│ba badawcza i zaanga┼╝owanie respondentek (17 804 os├│b) czyni z badania wa┼╝ny wk┼éad w dyskusj─Ö o feminatywach, a tak┼╝e wskazuje na ich znaczenie dla du┼╝ego grona kobiet.
Przytaczane na pocz─ůtku tekstu stanowisko Rady J─Özyka Polskiego z 2019 roku podkre┼Ťla┼éo, ┼╝e w polszczy┼║nie potrzebna jest wi─Öksza, mo┼╝liwie pe┼éna symetria nazw osobowych m─Öskich i ┼╝e┼äskich. Wyniki badania Pracuj.pl pokazuj─ů, jak istotny wp┼éyw na pracuj─ůce Polki i percepcj─Ö ich ┼╝ycia zawodowego ma j─Özyk wykorzystywany do opisu karier czy stanowisk. Dlatego tak wa┼╝ne jest, by otwarcie dyskutowa─ç o feminatywach i pracowa─ç nad rozwi─ůzaniami, kt├│re wspieraj─ů ich wykorzystanie w miejscach pracy i w rekrutacji.