Gdy rodzina walczy o spadek (maj膮tek), co robi膰, jak si臋 zabezpieczy膰? Na zdj臋ciu: Starsza kobieta i m臋偶czyzna w garniturze siedz膮 przy stole z dokumentami

Gdy rodzina walczy o spadek (maj膮tek), co robi膰, jak si臋 zabezpieczy膰?

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk

Nawet w przypadku dziedziczenia ustawowego mog膮 powsta膰 konflikty i spory pomi臋dzy spadkobiercami dotycz膮ce tego czy osoba, kt贸rej przypada spadek, swoim wcze艣niejszym zachowaniem wobec spadkodawcy, w spos贸b oczywisty zas艂u偶y艂a na pozbawienie jej prawa do nabycia spadku. Dotyczy膰 to mo偶e spadkobierc贸w ustawowych jak i testamentowych, a dodatkowo mo偶e r贸wnie偶 os贸b na rzecz, kt贸rych dokonane zosta艂y zapisy windykacyjne. Jak si臋 zabezpieczy膰, gdy rodzina walczy o spadek?

Nabycie spadku przez spadkobierc贸w nast臋puje zwykle w drodze dziedziczenia ustawowego

Najcz臋艣ciej nabycie spadku (czyli maj膮tku osoby zmar艂ej wed艂ug jego stanu na dat臋 艣mierci) nast臋puje w drodze tzw. 鈥瀌ziedziczenia ustawowego鈥. Nazwane jest ono w ten spos贸b, poniewa偶 regu艂y dziedziczenia do艣膰 jednoznacznie opisane s膮 w przepisach ustawy (kodeks cywilny). Okre艣laj膮 one kto, w jakiej kolejno艣ci i w jakiej proporcji nabywa udzia艂y w spadku.聽 Zgodnie z nimi, spadek nabywaj膮 przede wszystkim cz艂onkowie najbli偶szej rodziny osoby zmar艂ej, w pierwszej kolejno艣ci s膮 to dzieci (zst臋pni) osoby zmar艂ej oraz jej ma艂偶onek. W przypadku braku os贸b uprawnionych do dziedziczenia ustawowego czy rezygnacji przez nich ze spadku (w drodze odrzucenia spadku przed notariuszem albo s膮dem) czy wy艂膮czenia ich z dziedziczenia, spadek nabywaj膮 kolejne kategorie os贸b uprawnionych do dziedziczenia ustawowego.

Jest mo偶liwo艣膰 wy艂膮czenia z dziedziczenia spadkobiercy uznanego za 鈥瀗iegodnego鈥 nabycia spadku

Nawet jednak w przypadku dziedziczenia ustawowego mog膮 powsta膰 konflikty i spory pomi臋dzy spadkobiercami dotycz膮ce tego czy osoba, kt贸rej przypada spadek, swoim wcze艣niejszym zachowaniem wobec spadkodawcy, w spos贸b oczywisty zas艂u偶y艂a na pozbawienie jej prawa do nabycia spadku. Dotyczy膰 to mo偶e spadkobierc贸w ustawowych jak i testamentowych, a dodatkowo mo偶e r贸wnie偶 os贸b na rzecz, kt贸rych dokonane zosta艂y zapisy windykacyjne. Pozbawienie praw do spadku mo偶e wtedy zosta膰 dokonane w drodze uznania spadkobiercy za 鈥瀗iegodnego鈥 nabycia spadku czy odpowiednio zapisobiercy windykacyjnego za 鈥瀗iegodnego鈥 zapisu windykacyjnego . Ogranicza si臋 to oczywi艣cie do szczeg贸lnie ra偶膮cych spo艂ecznie przypadk贸w dotycz膮cych relacji spadkodawcy i spadkobiercy, a przede wszystkim mo偶e mie膰 miejsce, gdy mamy do czynienia z ci臋偶kimi przest臋pstwami dokonanych przeciwko spadkodawcy czy przest臋pstwami dotycz膮cymi sporz膮dzanego przez niego testamentu, ale tak偶e nie wype艂niania wobec niego obowi膮zku alimentacyjnego, obowi膮zku rodzicielskiego czy obowi膮zku opieki. Spadkobierca czy zapisobierca windykacyjny uznany przez s膮d za 鈥瀗iegodnego鈥 zostaje definitywnie wy艂膮czony z dziedziczenia i w ten spos贸b przywr贸cony mo偶e zosta膰 stan zgodny z powszechnym poczuciem s艂uszno艣ci i przyzwoito艣ci.聽

Regu艂y dziedziczenia ustawowego mog膮 by膰 skutecznie zmodyfikowane przez spadkodawc臋

Zasady nabycia spadku w drodze dziedziczenia ustawowego mog膮 oczywi艣cie zosta膰 skutecznie zmodyfikowane w drodze testamentu. Osoba sporz膮dzaj膮ca testament ma przy tym pe艂n膮 dowolno艣膰 w okre艣leniu w testamencie kto, w jakiej kolejno艣ci i jakiej proporcji nab臋dzie po niej spadek. Spadek na podstawie testamentu mog膮 wi臋c naby膰 nie tylko cz艂onkowie najbli偶szej rodziny osoby sporz膮dzaj膮cej testament, ale nawet osoby spoza rodziny, w tym osoby, kt贸re 艂膮cz膮 z osob膮 sporz膮dzaj膮c膮 spadek niesformalizowane relacje czy zwi膮zki partnerskie. W testamencie mo偶e r贸wnie偶 znale藕膰 si臋 powo艂anie coraz powszechniej tworzonych fundacji rodzinnych dzia艂aj膮cych w znanej ju偶 wcze艣niej w innych krajach formule trust贸w. Mo偶liwo艣膰 dowolnego okre艣lenia przez osob臋 sporz膮dzaj膮c膮 testament kto nab臋dzie spadek mo偶e prowadzi膰 do r贸偶norodnych sytuacji, kt贸re przypomina膰 mog膮 w艂a艣nie 鈥瀢alk臋鈥 o spadek i s膮 inspiracj膮 dla wielu medialnych historii.

Warto przy tym pami臋ta膰, 偶e opr贸cz testamentu, nabycie element贸w spadku zgodnie z regu艂ami dziedziczenia ustawowego modyfikowane mog膮 by膰 r贸wnie偶 w drodze tzw. zapis贸w windykacyjnych czy dyspozycji wk艂adem na wypadek 艣mierci.聽 Zapisy windykacyjne mog膮 by膰 dokonywane wy艂膮cznie w testamencie i dotycz膮 przekazania wybranych element贸w spadku (w ramach okre艣lonej w przepisach listy zamkni臋tej) zapisobiercy windykacyjnemu, kt贸rym podobnie jak spadkobierca mo偶e聽 by膰 dowolna osoba. Dyspozycja wk艂adem na wypadek 艣mierci dotyczy natomiast 艣rodk贸w na rachunku bankowym spadkodawcy ma pierwsze艅stwo przed wyp艂at膮 艣rodk贸w z rachunku bankowego dla spadkobierc贸w i mo偶e by膰 dokonywana (w ramach okre艣lonego przez przepisy limitu kwotowego) obecnie wy艂膮cznie na rzecz ma艂偶onka, zst臋pnych, wst臋pnych lub rodze艅stwa (w dowolnych proporcjach).聽 聽

Skuteczno艣膰 dokonywanych przez spadkodawc臋 modyfikacji regu艂 dziedziczenia ustawowego mo偶e zosta膰 podwa偶ona

Testament, aby by艂 skuteczny musi by膰 sporz膮dzony w wymagany przez przepisy prawa spos贸b, inaczej b臋dzie niewa偶ny. Najcz臋艣ciej sporz膮dzane s膮 testamenty w艂asnor臋czne (w ca艂o艣ci napisane pismem r臋cznym i podpisane) albo testamenty notarialne (rejestrowane w rejestrze testament贸w). Szczeg贸lnie w przypadku testament贸w w艂asnor臋cznych 藕r贸d艂em potencjalnych konflikt贸w mo偶e by膰 mo偶liwo艣膰 podwa偶enia wa偶no艣ci testamentu z powo艂ywaniem si臋 na stan osoby, kt贸ra sporz膮dza艂a testament i wskazywanie, 偶e nie mia艂a ona mo偶liwo艣ci w pe艂ni 艣wiadomie i swobodnie podj膮膰 decyzji o sporz膮dzeniu testamentu czy dzia艂a艂a pod wyp艂ywem istotnego b艂臋du lub gro藕by. 殴r贸d艂em konflikt贸w mog膮 by膰 r贸wnie偶 w膮tpliwo艣ci dotycz膮ce wyk艂adni testamentu oraz tego czy p贸藕niejszy testament skutecznie odwo艂a艂 i w jakim zakresie,聽 testament sporz膮dzony wcze艣niej.聽 W podobnym stopniu jak testamentu dotyczy膰 to mo偶e dyspozycji wk艂adem na wypadek 艣mierci czy nawet zapis贸w windykacyjnych.

Pozostaje uprawnienie do zachowku

Uprawnienie do zachowku to kolejne potencjalne 藕r贸d艂o konflikt贸w pomi臋dzy spadkobiercami (zapisobiercami windykacyjnymi, obdarowanymi), a cz艂onkami najbli偶szej rodziny osoby zmar艂ej, kt贸rzy nie zostali powo艂ani do spadku. Przys艂uguje ono tylko zst臋pnym, ma艂偶onkowi oraz rodzicom osoby zmar艂ej, kt贸rzy gdyby nie sporz膮dzony testamenty byliby powo艂ani do spadku w drodze dziedziczenia ustawowego. Wysoko艣膰 zachowku wynosi 陆 udzia艂u w spadku jaki przys艂ugiwa艂by osobie uprawnionej do zachowki w przypadku dziedziczenia ustawowego albo 2/3 takiego udzia艂u, gdy uprawionym do zachowku jest osob膮 ma艂oletni膮 albo trwale niezdoln膮 do pracy. Zachowek nie przys艂uguje (albo zmniejsza si臋), gdy osoba do niego uprawniona otrzyma艂a zachowek poprzez darowizny dokonane na jej rzecz przez spadkobierc臋, zapis albo z fundacji rodzinnej. Roszczenia o zachowek osoba uprawniona do zachowku zg艂asza do spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnemu, a gdy nie mo偶e od nich uzyska膰 zachowku, mo偶e je zg艂osi膰 r贸wnie偶 do os贸b, kt贸re otrzyma艂y od spadkodawcy darowizn臋. Osoby maj膮ce obowi膮zek zap艂aty zachowku maj膮 przy tym mo偶liwo艣ci 偶膮dania odroczenia terminu p艂atno艣ci, roz艂o偶enia go na raty, a w wyj膮tkowych przypadkach, nawet obni偶enia zachowku (gdy uzasadnia to sytuacja osobista i maj膮tkowa uprawnionego do zachowku oraz zobowi膮zanego do zap艂aty zachowku).

Spadkodawca mo偶e jednak dokona膰 wydziedziczenia os贸b uprawnionych do zachowku

Polega ono na tym, 偶e spadkodawca w testamencie pozbawi膰 mo偶e zachowku zst臋pnych, ma艂偶onka lub rodzic贸w. Ma to mie膰 miejsce w sytuacjach, gdy osoba kt贸ra ma by膰 uprawniona do zachowku w spos贸b oczywisty nie zas艂uguje na to. Ogranicza si臋 to zatem do szczeg贸lnie ra偶膮cych spo艂ecznie przypadk贸w relacji z osob膮 zmar艂膮 polegaj膮cych na post臋powaniu uporczywie w spos贸b sprzeczny z zasadami wsp贸艂偶ycia spo艂ecznego, umy艣lnych przest臋pstwach przeciwko 偶yciu, zdrowiu lub wolno艣ci spadkodawcy czy ra偶膮cej obrazy czci spadkodawcy albo osoby jej najbli偶szej, a tak偶e uporczywego nie dope艂niania obowi膮zk贸w rodzinnych wobec spadkodawcy.

W ramach dziedziczenia uwzgl臋dnia si臋 darowizny dokonane przez spadkodawc臋

Dla wielu os贸b obdarowanych czy spadkobierc贸w zaskoczeniem mo偶e by膰, 偶e darowizny dokonywane przez spadkodawc臋 za 偶ycia mog膮 mie膰 niema艂e znaczenie w trakcie dziedziczenia. Jest to jednak po prostu 聽konsekwencj膮 podobnej natury przysporze艅 wynikaj膮cych z dziedziczenia jak i z darowizny, oba s膮 dokonywane bezp艂atnie. I tak, darowizny otrzymane przez osoby uprawnione do zachowku pomniejszaj膮 przys艂uguj膮c膮 im kwot臋 zachowku, a osoby obdarowane mog膮 uzupe艂niaj膮co nawet odpowiada膰 za zap艂at臋 (czy wyr贸wnanie) kwoty zachowku. Darowizny dokonane za 偶ycia przez spadkodawc臋 dodatkowo podlega膰 mog膮 zaliczeniu na tzw. sched臋 spadkow膮 przy dokonywaniu dzia艂u spadku pomi臋dzy zst臋pnymi i ma艂偶onkiem.

Grafika do kampanii #CoZT膮Kas膮

Podzia艂 sk艂adnik贸w spadku w drodze dzia艂u spadku

Spadek nabywany jest przez spadkobierc贸w w udzia艂ach i powstaje rodzaj wsp贸lno艣ci u艂amkowej maj膮tku stanowi膮cego spadek. Dopiero po dokonaniu podzia艂u spadku poszczeg贸lne sk艂adniki przypadaj膮 poszczeg贸lnym spadkobiercom. Podzia艂 maj膮tku spadkowego dokonywany jest w drodze dzia艂u spadku, kt贸ry nast臋puje przede wszystkim na podstawie umowy pomi臋dzy wszystkimi spadkobiercami (umowny dzia艂 spadku). Gdy jednak spadkobiercy nie mog膮 porozumie膰 si臋 i ustali膰 podzia艂u pomi臋dzy nimi sk艂adnik贸w spadku, podzia艂 spadku dokonywany jest na podstawie orzeczenia s膮du (s膮dowy dzia艂 spadku).

W przypadku, gdy spadkodawc膮 jest jedne z ma艂偶onk贸w, kt贸ry pozostawa艂 w ustroju ustawowej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej, dzia艂 spadku zwykle poprzedza (lub odbywa si臋 jednocze艣nie) podzia艂 maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w.

Odpowiedzialno艣膰 za d艂ugi spadkowe

Nabycie spadku (zapisu windykacyjnego) to nie tylko nabywanie aktyw贸w, ale r贸wnie偶 odpowiedzialno艣膰 za d艂ugi spadkodawcy. Cho膰 odpowiedzialno艣膰 ta mo偶e by膰 nieograniczona, zwykle ograniczona jest ona do tzw. stanu czynnego spadku ustalonego w sporz膮dzanym w s膮dzie albo przed notariuszem czy komornikiem wykazie inwentarza lub spisie inwentarza. Spadkobiercy i zapisobiercy windykacyjni ponosz膮 przy tym odpowiedzialno艣膰 za d艂ugi spadkowe solidarnie, od chwili dzia艂u spadku proporcjonalnie do przys艂uguj膮cych spadkobiercom udzia艂贸w w spadku albo proporcjonalnie do otrzymanych przysporze艅 przez zapisobierc贸w windykacyjnych. Odpowiedzialno艣ci za d艂ugi nie ponosz膮 beneficjenci dyspozycji wk艂adem na wypadek 艣mierci, a tak偶e osoby nabywaj膮ce zachowek.聽

Co wi臋c robi膰? Jak si臋 zabezpieczy膰?

Pomocna na pewno b臋dzie 艣wiadomo艣膰 zasad powo艂ania do spadku i ich modyfikacji, dokonywania dzia艂u spadku, uprawnie艅 do zachowku oraz mo偶liwo艣ci korygowania sytuacji, kt贸re w spos贸b ra偶膮cy sprzeczne s膮 ze spo艂ecznym poczuciem przyzwoito艣ci, a tak偶e zasady odpowiedzialno艣ci za d艂ugi spadkowe. W celu wyja艣nienia skomplikowanych kwestii niejednokrotnie warto b臋dzie skorzysta膰 z profesjonalnej pomocy prawnej. Warto jednak przede wszystkim ze sob膮 rozmawia膰 i wyja艣nia膰 w膮tpliwo艣ci pojawiaj膮ce si臋 w trakcie realizacji dziedziczenia, a w sytuacjach, kt贸re na to zas艂uguj膮, pomoc mediatora czy psychologa mo偶e by膰 nieoceniona. Ryzyko powstania konflikt贸w rodzinnych i proces贸w s膮dowych mo偶e by膰 wtedy istotnie ograniczone.

O autorach

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk –聽radcowie prawni, Bank BNP Paribas Polska S.A.