Jak rozgry藕膰 technologie, kt贸re na co dzie艅 praktykujemy na sobie?

W jaki spos贸b budzisz si臋 ka偶dego dnia? O konkretnej porze? Samodzielnie, czyli z przyzwyczajenia? Czy pomaga Ci w tym budzik? Ale gdzie? Ustawiony na szafce czy w Twoim telefonie? A co zazwyczaj robisz po przebudzeniu na przys艂owiowe 鈥瀌zie艅 dobry鈥? Uk艂adasz w g艂owie plan dnia? Kradniesz porankowi kolejne drzemki?

Ju偶 w 2013 roku ameryka艅scy naukowcy orzekli, 偶e do sprawdzania tre艣ci na swoim telefonie w ci膮gu 15 minut od momentu pobudki przyznawa艂o si臋 80% u偶ytkownik贸w tych urz膮dze艅. Osiemdziesi膮t procent! Na prze艂omie 2019/2020 roku wyniki polskiego komercyjnego panelu badawczego ujawni艂y, 偶e ze smartfonem 艣pi 82% Polak贸w w wieku 15鈥35 lat (Xyrcon). W telefonie (czy smartfonie) zacz臋li艣my sukcesywnie magazynowa膰 bie偶膮c膮 rzeczywisto艣膰.

Do czego on dzi艣 s艂u偶y? Do rozm贸w telefonicznych, a wi臋c dzwonienia i pisania SMS-贸w, jak pierwotnie? Nie s膮dz臋. Mam na to dowody w postaci rozm贸w z u偶ytkownikami dok艂adnie takimi jak Ty. Znajdziesz je w tej ksi膮偶ce, ale zanim pozwol臋 Ci na dryfowanie po czelu艣ciach suchych danych, zatapianie si臋 w historiach wspomnianych respondent贸w i mo偶liwe, 偶e na cz臋sty niedosyt dotycz膮cy Twoich w艂asnych refleksji, wr贸膰my jeszcze na chwil臋 do Twojego dnia.

Wyobra藕 sobie dzie艅 jak co dzie艅. Spogl膮dasz rano na telefon: powiadomienia, przypomnienia, maile. Szybko sprawdzasz serwis informacyjny, mo偶e rozk艂ad jazdy tramwaju, pogody nie 10 CYFROWA TO呕SAMO艢膯. JAK ROZGRY殴膯 TECHNOLOGIE鈥 musisz 鈥 informacja o jej stanie wy艣wietla si臋 ju偶 w ramach pracy w tle. Uff, mo偶na wstawa膰 z 艂贸偶ka! Te pierwsze minuty po艣wi臋casz na niew膮tpliwie wa偶ne sprawy, poniewa偶 dzi臋ki pozyskanym informacjom wiesz ju偶, co dzieje si臋 wok贸艂: kto ma dzi艣 urodziny, jak si臋 ubra膰, o czym mo偶esz zapomnie膰, jakie masz na dzi艣 obowi膮zki, czy podczas Twojego snu dosz艂o do jakiego艣 prze艂omowego globalnego wydarzenia. Przy okazji wpadasz na pomys艂, co o sobie opowiedzie膰 dzi艣 na Facebooku i/lub Instagramie. Przecie偶 jeszcze jeste艣 w 艂贸偶ku, a ju偶 o tyle 鈥瀌o przodu鈥! 

A teraz wyobra藕 sobie, 偶e w 2003 budzi Ci臋 melodyjka budzika z Nokii 3210...

Co zrobisz bez dost臋pu do internetu, wa偶nych (pozornie) informacji, bie偶膮cego podgl膮du stanu wszystkich kont spo艂eczno艣ciowych, mo偶liwo艣ci relacjonowania siebie w czasie bie偶膮cym? Nie, to nie senny koszmar. W 2003 roku ludzie w艂a艣nie w taki spos贸b 偶yli. Na dzie艅
dobry mogli jedynie zagra膰 w partyjk臋 W臋偶a na telefonie. Ale oczywi艣cie z dzisiejszej perspektywy by艂aby to niedorzeczna strata czasu. Nie b臋dziemy w tej ksi膮偶ce ocenia膰, czy lepsze 偶ycie masz Ty 鈥 ze swoimi mo偶liwo艣ciami od podniesienia powiek co rano, czy pe艂niej 偶yli oni 鈥 ludzie w 2003 roku. Nie po to tu jeste艣my.

Ksi膮偶ka Cyfrowa to偶samo艣膰

Celem mojej pracy, rozm贸w badawczych z lud藕mi i w艂asnych rozwa偶a艅, sta艂o si臋 ustalenie,聽w jaki spos贸b samodzielnie tworzymy technologi臋鈥 z siebie. Dlaczego nasze przyzwyczajenia i dzia艂ania to schematy, od kt贸rych trudno uciec. Przygl膮dam si臋, jak 鈥 dzi臋ki lub przez urz膮dzenia 鈥 widzimy sami siebie i innych. A偶 w ko艅cu 鈥 do jakiego stopnia ten spos贸b widzenia realnie zmienia nasze wyobra偶enie 艣wiata.聽

Ksi膮偶ka na temat cyfrowej to偶samo艣ci to efekt moich zainteresowa艅 i poszukiwa艅 koncentruj膮cych si臋 wok贸艂 zagadnie艅 zwi膮zanych ze spo艂eczno-kulturowym wp艂ywem digitalizacji na przemiany to偶samo艣ci jednostki, czyli ka偶dego z nas. Jednocze艣nie stanowi rozwini臋cie moich dotychczasowych bada艅 naukowych, w kt贸rych zajmowa艂am si臋 kolejno to偶samo艣ci膮 autora i statusem fotografii w dobie zwrotu cyfrowego oraz sposobami kreowania to偶samo艣ci w przestrzeni publicznej poprzez nowe media. Dlatego te偶 podj臋ta tu pr贸ba wsp贸艂czesnej adaptacji i doprecyzowania definicyjnego technologii self i ich oddzia艂ywania nie jest przypadkowym wyborem, ale oznak膮 ewolucji moich zainteresowa艅 i
dojrzewania naukowego.

Zagadnienie technologii self 鈥 w XXI wieku nierozerwalnie zwi膮zanych z kreowaniem cyfrowych wymiar贸w 鈥瀓a鈥 鈥 wymaga weryfikacji i aktualizacji pod wzgl臋dem swojej podstawy teoretycznej. Weryfikacji tej postanowi艂am dokona膰 poprzez praktyk臋 badawcz膮.

Chodzi bowiem o syntetyczn膮 analiz臋 spo艂ecznych dzia艂a艅 codziennych, kt贸re opisuj臋, bazuj膮c na przyk艂adach empirycznych. Przedstawione w dalszej cz臋艣ci tej ksi膮偶ki wyniki pochodz膮 z autorskiego projektu badawczego Wp艂yw wsp贸艂czesnych praktyk medialnych na przekszta艂cenia wobec technologii self w艣r贸d u偶ytkownik贸w sieci, realizowanego ze 艣rodk贸w finansowych na badania podstawowe (BST) Wydzia艂u Nauk Humanistycznych i Spo艂ecznych Uniwersytetu Humanistycznospo艂ecznego SWPS w Warszawie. Jego efektem by艂a rozprawa doktorska Praktyki medialne jako technologie self. Wytwarzanie 鈥瀓a鈥 w dobie cyfrowej kontroli.

Ale od pocz膮tku

M贸wi膮c o wsp贸艂czesnych praktykach jako technologiach self, mamy na my艣li dzia艂ania u偶ytkownika, rozumianego tu jako kategoria aktywnego konsumenta medi贸w (Rubin i Perse, 1985), kt贸ry wraz z dynamik膮 rozwoju cywilizacyjnego zyskiwa艂 coraz wi臋ksze mo偶liwo艣ci interakcji z narz臋dziami (technologicznymi). Dzi臋ki takiemu za艂o偶eniu wyra藕nie mo偶na zauwa偶y膰 sprzeczno艣膰 鈥 im bardziej automatyczne, spersonalizowane i intuicyjne mo偶liwo艣ci staj膮 si臋 dzi臋ki takim narz臋dziom dost臋pne, tym z jednej strony 艂atwiej, ale z drugiej strony trudniej definiowa膰 ludzk膮 zale偶no艣膰 od nich. Spostrze偶enia te spowodowa艂y zwrot ku analizie praktyk medialnych na poziomie bazowym, czyli nakierowanym na wspomnianego u偶ytkownika jako samego siebie, a tak偶e jednostk臋 staraj膮c膮 si臋 rozwija膰 kompetencje potrzebne do umiej臋tnego zarz膮dzania chaosem wszechogarniaj膮cych informacji (danych), produkowanych zar贸wno w sferze materialnej, jak i cyfrowej.

O praktykach medialnych (Couldry, 2003) odczytywanych jako systemy z艂o偶one z dzia艂ania, komunikowania si臋 i interakcji, kt贸rych rdze艅 stanowi膮 wypracowane normy i powtarzalno艣膰 dzia艂a艅, mo偶na m贸wi膰 na d艂ugo przed cyfryzacj膮 zachowa艅 spo艂ecznych. Warto pami臋ta膰 o fakcie, 偶e narz臋dzia technologiczne maj膮 za zadanie usprawnia膰, rozszerza膰, kwantyfikowa膰 i maksymalnie przyspiesza膰 dotychczasowe przyzwyczajenia, dlatego ich korzeni nale偶y szuka膰 w analogowych poprzednikach. W ten spos贸b tylko krok dzieli od po艂膮czenia wielowymiarowych funkcji dost臋pnych na przesuni臋cie palca po dotykowym interfejsie z mi臋dzy innymi: notesami, pami臋tnikami, tzw. post-itami i wszystkimi metodami r臋cznego zapisywania w艂asnych my艣li, parametr贸w, danych, w skr贸cie 鈥 鈥瀦apisywania siebie鈥. I tu metody te 鈥 analogowe i cyfrowe 鈥 mo偶na zdefiniowa膰 jako narz臋dzia budowania to偶samo艣ci (Folkierska, 1995), czyli spos贸b opisywania i sygnalizowania rzeczywisto艣ci, filtrowany przez pogl膮dy i system warto艣ciowania danej jednostki, maj膮cy za zadanie okre艣li膰 spo艂eczn膮 rol臋 jednostki.

Wraz z upowszechnieniem si臋 internetu jako medium d膮偶膮cego do monopolizacji (ze wzgl臋du na szybko艣膰 przekazywania danych), a nast臋pnie bezwzgl臋dn膮 jego dominacj膮 jako g艂贸wnej technologii u偶ywanej do komunikacji mi臋dzyludzkiej zmieni艂 si臋 model funkcjonowania spo艂ecznego. Wertykalna struktura kontroli przekazu zosta艂a zast膮piona horyzontalnym systemem sieciowym. Przebyta zosta艂a droga od ery przemys艂owej do ery informacji, a historyczna zmiana polega na nowym wymiarze struktury informacji, gdzie to w艂a艣nie ta informacja, rozumiana jako zas贸b okre艣lonych danych, sta艂a si臋 warto艣ci膮 priorytetow膮, zaburzaj膮c dotychczasowe normy hierarchizacji warto艣ci w relacjach mi臋dzy lud藕mi. Spo艂ecze艅stwo industrialne ewoluowa艂o w spo艂ecze艅stwo sieci (Castells, 2007), aby wreszcie pod wp艂ywem interakcji z maszynami pozwoli膰 na definiowanie siebie poprzez algorytmizowane dane (Kobylarek, 2016). 

Chc膮c unikn膮膰 pu艂apki swoistej 鈥瀟echnicyzacji鈥 problemu badawczego, a zatem poszukiwania przes艂anek ilo艣ciowych opartych na danych wy艂膮cznie liczbowych, si臋gn臋艂am do 藕r贸de艂 teoretycznych, dotycz膮cych postrzegania siebie i poniek膮d nieuchwytnego w polskiej tradycji definicyjnej 鈥 self. Trop ten doprowadzi艂 mnie do koncepcji technik siebie (technology of the self) wed艂ug Michela Foucaulta. Foucaultowska koncepcja, pochodz膮ca z po艂owy lat osiemdziesi膮tych poprzedniego stulecia, w kontek艣cie bada艅 bie偶膮cych u偶ytkownik贸w (pod艂膮czonych do internetu), kt贸rzy tworz膮 w艂asne rzeczywisto艣ci poprzez media organizuj膮ce informacje (Kittler, 1999), traci na aktualno艣ci. Jednak zagadnienie wsp贸艂czesnej interpretacji technik 鈥 pod wp艂ywem determinizmu nowoczesno艣ci okre艣lanych tak偶e jako 鈥瀟echnologie鈥 (Halawa, 2013) siebie 鈥 cechuje wysoki potencja艂 naukowy. W tej ksi膮偶ce b臋d臋 pos艂ugiwa艂a si臋 terminem 鈥瀟echnologie self鈥, kt贸ry koresponduje z niejednoznaczno艣ci膮 self w艂a艣nie, a uzasadnienie takiego uj臋cia przedstawiam w rozdziale otwieraj膮cym. Wprowadzone rekomendacje z zakresu nauk humanistycznych maj膮 tu istotne znaczenie, dotycz膮ce spo艂ecznych i kulturowych potrzeb 艣ci艣le zwi膮zanych z kategori膮 autoregulacji i zarz膮dzania sob膮. Natomiast cz臋sto jeszcze pokutuj膮ce binarne pojmowanie rzeczywisto艣ci jako 鈥瀝ealnej 鈥 wirtualnej鈥 zosta艂o zniesione poprzez praktyki codzienne, a wyznaczanie granicy mi臋dzy tym, co sieciowe, a tym, co offline, jest procesem nieuprawnionym (Cichocki, 2012). Z tego te偶 powodu nasuwa si臋 potrzeba klasyfikacji obszaru zmian, kt贸re maj膮 coraz wi臋kszy wp艂yw na relacje spo艂eczne oraz spos贸b wyra偶ania siebie w sieci i poza ni膮. 

Kompetencje w zakresie zarz膮dzania danymi o sobie samym, jako mo偶liwym potencjale spo艂ecznym, ale te偶 komercyjnym, a co za tym idzie ekonomicznym, uzyska艂y i nadal zyskuj膮 rozleg艂膮 przestrze艅 w sieci (od 2005 roku obserwujemy dominacj臋 serwis贸w spo艂eczno艣ciowych jako miejsca autoprezentacji oraz wymiany tre艣ci). To偶samo艣膰, jak膮 w procesie codziennych praktyk medialnych wytwarza膰 mo偶na w sieci, zosta艂a zdefiniowana w Polsce jako usieciowione 鈥瀓a鈥 (Halawa, 2013). Warto zauwa偶y膰, 偶e praktyki te oparte s膮 na zaczerpni臋tych wcze艣niej z medi贸w tradycyjnych (prasa, radio, TV) przedstawieniach medialnych. Na ich podstawie konstruowane by艂y wsp贸艂czesne wyobra偶enia i to偶samo艣ci u偶ytkownik贸w, katalizowane poprzez subiektywne praktyki dyskursywne medi贸w jako krytycznego sk艂adnika codzienno艣ci (Harzfeld, 2004).

W oparciu o powy偶sze rozwa偶ania teoretyczne nad zaistnia艂ymi zjawiskami spo艂eczno-kulturowymi, maj膮cymi niew膮tpliwie wp艂yw na kszta艂towanie si臋 indywidualnej to偶samo艣ci kulturowej u偶ytkownik贸w (Szczepa艅ski, 2015), a tak偶e uj臋cia jej w kontek艣cie pejza偶u kulturowego, powsta艂a potrzeba operacjonalizacji terminu 鈥瀟echnologie self鈥 na kanwie diagnozowanych praktyk medialnych.

Jak przysta艂o na wsp贸艂czesn膮 publikacj臋 zwi膮zan膮 z powszechnym korzystaniem z osi膮gni臋膰 technologii i urz膮dze艅 codziennego u偶ytku, nie spos贸b nie odnie艣膰 si臋 tutaj do bie偶膮cego kontekstu. Pomimo wzgl臋dnego historycyzmu pozyskanych w ramach moich dzia艂a艅 badawczych danych, zale偶a艂o mi r贸wnie偶 na odwo艂aniu si臋 do aktualnej sytuacji spo艂eczno-kulturowej, kt贸ra zrewolucjonizowa艂a b膮d藕 poniek膮d przyczyni艂a si臋 do zmiany podej艣cia wobec usieciowionego funkcjonowania spo艂ecznego. Mowa tu oczywi艣cie o globalnej pandemii wirusa COVID-19, kt贸ra od pocz膮tku 2020 roku przyczynia si臋 do redefinicji roli i obszar贸w praktyk, jakie umo偶liwia technologia oraz dost臋p do wsp贸lnej sieci internetowej (o potencjale produkcyjno-konsumpcyjnym oraz komunikacyjno-percepcyjnym).

W szerszym uj臋ciu do艣wiadczenie pandemiczne (kt贸re nadal trwa) odbija si臋 na fizycznym i zmaterializowanym wymiarze egzystencji, na przyk艂ad strukturze relacji spo艂ecznych, poczuciu osamotnienia lub wykluczenia, znaczeniu specjalistycznych kompetencji czy dost臋pno艣ci zasob贸w i us艂ug w najbli偶szym otoczeniu. Wiele z tych czynnik贸w zosta艂o wzmocnionych pozytywnie b膮d藕 negatywnie przez mo偶liwo艣膰 korzystania z internetu, co udowodni艂o, 偶e przysz艂o nam 偶y膰 w materialno-ucyfrowionym ekosystemie (Dunbar, 2015), w kt贸rym p艂ynne przenikanie znacze艅 i konsekwencji jest rzeczywisto艣ci膮. Dlatego do cz臋艣ci stricte analityczno-badawczej tej ksi膮偶ki zosta艂a dodana perspektywa pr贸buj膮ca uchwyci膰 zastosowanie technologii self w dobie koronawirusa. 

Na stronach tej ksi膮偶ki znajdziesz opowie艣ci dotycz膮ce motyw贸w, jakimi kierowano si臋 w 偶yciu spo艂ecznym na przestrzeni wiek贸w w ramach d膮偶enia do doskona艂o艣ci. Nie zabraknie tu teoretycznych wywod贸w i analitycznych smaczk贸w, pozwalaj膮cych na uchwycenie korelacji wsp贸艂czesnych praktyk spo艂eczno-kulturowych z ich historycznym rodowodem. Zale偶a艂o mi bowiem na tym, aby przedstawi膰, dlaczego i jak, jako jednostki funkcjonuj膮ce wobec i w towarzystwie innych, decydujemy si臋 na szereg dzia艂a艅 na sobie i dla siebie. Obserwuj膮c post臋puj膮ce zwi膮zki technologii z 偶yciem codziennym, kolejne rozwi膮zania, urz膮dzenia, aplikacje umo偶liwiaj膮ce bezpo艣redni膮 parametryzacj臋 organizmu czy wr臋cz cyfrowe, zalgorytmizowane 鈥瀋oachowanie鈥 siebie samego, jakie mamy dost臋pne na wyci膮gni臋cie r臋ki po smartfon, postanowi艂am przyjrze膰 si臋 owemu 鈥瀌laczego i jak鈥 z perspektywy u偶ytkownika.

O autorce

Dr Ania Kalinowska-Balcerzak – CEO BITECH ThinkTank, UX Researcherka i badaczka
kultury cyfrowej | autorka. Jest kulturoznawc膮, doktorem nauk humanistycznych,
badaczk膮 spo艂eczno-kulturow膮. Pracowa艂a zar贸wno na stanowiskach badawczych, jak
i managerskich, a zaraz po studiach za艂o偶y艂a agencj臋 lokalnej promocji, kt贸ra dzia艂a 3 lata, realizuj膮c projekty dla ma艂ych przedsi臋biorc贸w i lokalnych instytucji. Posiada 12-letnie do艣wiadczenie badawcze w obszarach kultury cyfrowej i polityk kulturalnych, r贸wnie偶 w projektowaniu autorskich bada艅 u偶ytkownik贸w. Zajmuje si臋 zagadnieniami zwi膮zanymi z to偶samo艣ci膮 u偶ytkownika, socjologi膮 sieci oraz digital trends. Od 2021 wsp贸艂tworzy i kieruje niezale偶n膮 organizacj膮 BITECH ThinkTank, kt贸ra d膮偶y do wypracowania interdyscyplinarnego
j臋zyka technologii oraz wzmocnienia pozycji humanistyki i nauk spo艂ecznych. Jako naukowczyni, wraz z zespo艂em wspiera tak偶e doktorant贸w i m艂odych naukowc贸w w Polsce zar贸wno w potrzebach zwi膮zanych z dobrostanem badacza, jak r贸wnie偶 rozwoju kompetencji managerskich.