Jak wyobra偶amy sobie staro艣膰?

Anna Janowicz

Ci臋偶ar opieki nad osobami starszymi spada g艂贸wnie na kobiety. O tym przed jakimi problemami staj膮 i jak mo偶na wesprze膰 opiekun贸w rodzinnych pisze Anna Janowicz.

Staro艣膰. Jak sobie j膮 wyobra偶amy?

Wi臋kszo艣膰 Polak贸w zapytana o to przez CBOS odpowiedzia艂a, 偶e chcia艂aby j膮 prze偶y膰 w swoim domu pod opiek膮 kogo艣 z rodziny, znajomych lub s膮siad贸w. Troch臋 te偶 si臋 jej obawiamy, przede wszystkim chor贸b, niedo艂臋偶no艣ci, utraty pami臋ci i samodzielno艣ci, bycia ci臋偶arem dla innych ludzi. My艣lenie o staro艣ci w kontek艣cie nas samych czy naszych bliskich jest bardzo zasadne w obliczu zachodz膮cych zmian demograficznych, a jednocze艣nie niewystarczaj膮cej oferty opieku艅czej ze strony s艂u偶by zdrowia czy pomocy spo艂ecznej. Bo, skoro chcieliby艣my pozosta膰 na staro艣膰 w swoich domach, to kto si臋 nami zaopiekuje? Czy ci, na kt贸rych liczymy?

Najwi臋ksze oczekiwania dotycz膮 rodziny. To zupe艂nie naturalne, ale鈥

Niestety w tym miejscu ca艂kiem s艂usznie mog膮 pojawi膰 si臋 pewne w膮tpliwo艣ci. W ostatnich latach du偶o si臋 zmienia w strukturze polskich rodzin. Przybywa rozwod贸w, powstaj膮 tzw. rodziny patchworkowe, w kt贸rych relacje mi臋dzy cz艂onkami mog膮 u艂o偶y膰 si臋 bardzo r贸偶ne, zwykle raczej si臋 rozlu藕niaj膮. Wci膮偶 te偶 wielu m艂odych szuka miejsca dla siebie poza granicami Polski i tam uk艂ada sobie 偶ycie. Ich rodzice zostaj膮 w kraju i dop贸ki dopisuje im zdrowie nie ma problemu. Jednak gdy z wiekiem staj膮 si臋 coraz bardziej niedo艂臋偶ni i potrzebuj膮 opieki, pojawia si臋 dylemat: wraca膰 czy mo偶e wynaj膮膰 opiekunk臋 na miejscu? A mo偶e skorzysta膰 z opieki instytucjonalnej, domu opieki, pomocy spo艂ecznej? Ale to przecie偶 moja mama, m贸j ojciec鈥 Powinnam/ powinienem si臋 nimi zaopiekowa膰鈥

Zreszt膮 problem z zapewnieniem opieki pojawia si臋 nie tylko w przypadku mieszkania za granic膮.

Wystarczy, 偶e jeste艣my aktywni zawodowo, pracujemy, mamy swoj膮 rodzin臋, plany, zobowi膮zania. Na ile jest mo偶liwe po艂膮czenie tych obowi膮zk贸w z opiek膮? Czy umiemy si臋 zaj膮膰 osob膮 niesamodzieln膮, wymagaj膮c膮 opieki, niekiedy codziennej, wielogodzinnej? Czy mamy si艂臋, by opiekowa膰 si臋 osob膮 ca艂kowicie zale偶n膮, kt贸r膮 trzeba podnie艣膰, ubra膰, umy膰, nakarmi膰鈥 albo osob膮, kt贸ra jest samodzielna pod wzgl臋dem fizycznym, ale ju偶 nas nie poznaje, 偶yje w swoim w艂asnym 艣wiecie, kreowanym przez chorob臋 demencyjn膮?

Kiedy rozmawiam z opiekunami rodzinnymi i pytam, sk膮d wiedz膮, jak opiekowa膰 si臋 swoim bliskim, m贸wi膮: nie mam poj臋cia, szukali艣my w googlach鈥 Czasami czynno艣ci pozornie 艂atwe, staj膮 si臋 trudne, wymagaj膮 prze艂amania pewnej bariery. Pami臋tam s艂owa m臋偶czyzny, kt贸ry zrezygnowa艂 z pracy, by zajmowa膰 si臋 matk膮 chor膮 na Alzheimera: wie pani, jakie to by艂o dla mnie trudne umy膰 swoj膮 matk臋.

Jest trudno, ale wi臋kszo艣膰 rodzin wci膮偶 woli zajmowa膰 si臋 bliskim w domu.

Najcz臋艣ciej zadania tego podejmuj膮 si臋 kobiety, g艂ownie w wieku 50-60 lat. To przede wszystkim one s膮 opiekunami rodzinnymi. Ile ich jest? Nie wiadomo. Pr贸b臋 oszacowania liczby opiekun贸w podj臋to 12 lat temu w ramach projektu Eurofamecare. W贸wczas by艂o ich w Polsce oko艂o 2 milion贸w. Dzi艣 os贸b starych, chorych, niedo艂臋偶nych przybywa, mo偶na wi臋c przypuszcza膰, 偶e ro艣nie liczba cz艂onk贸w rodzin, kt贸rzy si臋 nimi opiekuj膮. Wystarczy uwzgl臋dni膰 to, 偶e oko艂o 90% chorych na Alzheimera przebywa w domach. Ilu jest chorych po udarach? Z ci臋偶kimi chorobami, ograniczaj膮cymi samodzielno艣膰? Os贸b starych i niedo艂臋偶nych? Ile os贸b w naszym najbli偶szym otoczeniu, s膮siedztwie, pracy opiekuje si臋 bliskim w domu? W epoce zabiegania, ogrodzonych osiedli, s艂abn膮cych wi臋zi s膮siedzkich, kontakt贸w za po艣rednictwem social media 鈥 ile wiemy o osobach, kt贸re s膮 blisko nas i potrzebuj膮 wsparcia. Bo opiekuj膮 si臋 kim艣 lub same potrzebuj膮 opieki?

Nie odpowiem na te pytania. Ale wiem, 偶e nadszed艂 czas, by popatrze膰 na problem starzenia si臋 naszego spo艂ecze艅stwa r贸wnie偶 od strony opiekun贸w rodzinnych. Popatrze膰 i poszuka膰 rozwi膮za艅, mo偶liwo艣ci ich systemowego wsparcia. Tak, jak dzieje si臋 to w niekt贸rych krajach europejskich, gdzie dzia艂aj膮 organizacje na rzecz opiekun贸w, proponuj膮ce r贸偶ne formy pomocy, wolontariat domowy, opieka wytchnieniowa (respite care), wprowadzane s膮 regulacje prawne, u艂atwiaj膮ce, np. 艂膮czenie pracy z opiek膮, uzyskanie niezb臋dnej pomocy od lokalnych w艂adz i instytucji opieku艅czych. Przede wszystkim uznano tam wa偶n膮 rol臋 opiekun贸w rodzinnych, ich znaczenie i warto艣膰 dla jako艣ci opieki zdrowotnej. A nawet konkretne oszcz臋dno艣ci wynikaj膮ce z mniejszej liczby hospitalizacji przy dobrej organizacji opieki w domu. Ale tak膮 opiek臋 mo偶e zapewni膰 tylko opiekun, kt贸ry nie jest pozostawiony sam sobie, wie jak j膮 sprawowa膰, ma z kim porozmawia膰 o swoich sprawach, rozterkach, ma czas na odpoczynek. Czy my艣limy na przyk艂ad o wypaleniu c贸rki zajmuj膮cej si臋 niedo艂臋偶n膮 matk膮, a przy tym swoj膮 rodzin膮?

Oto jeden z wpis贸w na internetowym forum:
S膮 momenty, 偶e jestem z艂a na ca艂y 艣wiat. Kiedy podejmowa艂am decyzj臋 o tym, 偶e b臋d臋 opiekowa艂a si臋 rodzicami, bra艂am pod uwag臋 to, 偶e przecie偶 na pewno brat i jego rodzina jako艣 mnie czasami wespr膮, pomog膮, odci膮偶膮… Niestety, przez ten czas, nikt nawet nie zapyta艂, jak ja si臋 z tym czuj臋. (鈥) Nie pracuj臋, nie mam mo偶liwo艣ci wyjecha膰 z moimi bliskimi na weekend, nie wspominaj膮c o cho膰by tygodniowych wakacjach. Czuj臋 偶al, poniewa偶 kiedy rodzice zacz臋li chorowa膰 i trzeba by艂o podj膮膰 t臋 jak偶e zmieniaj膮c膮 偶ycie decyzj臋, my艣la艂am tylko o tym, jak pom贸c rodzicom, co zrobi膰, by czuli si臋 bezpiecznie. Zapomnia艂am wzi膮膰 pod uwag臋, czy moja rodzina (m膮偶 i dziecko) na tym nie strac膮… I trac膮, nasz wsp贸lny czas. Taka jest prawda…

Na pewno wiemy wiele o wypaleniu zawodowym opiekun贸w profesjonalnych, niewiele jeszcze m贸wi si臋 o zespole opiekuna czy zespole stresu opiekuna (caregiver stress syndrome). Ka偶dy z opiekun贸w, z kt贸rymi rozmawia艂am my艣la艂 o cho膰by kr贸tkim 鈥瀠rlopie鈥, o tym, by na chwil臋 si臋 oderwa膰, odpocz膮膰鈥 Cho膰 z drugiej strony pojawia si臋 my艣l 鈥瀗ie mog臋 zostawi膰 mamy/taty/dziadka鈥︹. Wielu opiekun贸w nie potrafi oderwa膰 si臋 od swojej codzienno艣ci, ich 艣wiat to 艣wiat opieki, bliskiego, domu. Cz臋sto kosztem w艂asnego zdrowia, emocji, plan贸w i pragnie艅. A potem pozostaje pustka. Mo偶e zdarzy膰 si臋 tak, 偶e nie ma do czego, do kogo wraca膰. To wersja pesymistyczna, ale niestety w wielu przypadkach ca艂kiem realna.

Jako przyk艂ad niech pos艂u偶y kolejna internetowa wypowied藕:
Ot贸偶, jaki艣 czas temu zgodzi艂am si臋 sprawowa膰 opiek臋 nad dziadkami w zamian za mieszkanie. S臋k w tym, 偶e chyba nie zdawa艂am sobie sprawy z ogromu odpowiedzialno艣ci, pracy i po艣wi臋ce艅 z mojej strony… (鈥) I ja naprawd臋 nie porusza艂abym tego tematu, gdyby nie to poczucie rozdarcia. Bo taka opieka wi膮偶e si臋 z odizolowaniem od 艣wiata, a gdy ju偶 dobiegnie ko艅ca, to jak do niego powr贸ci膰? Mam ogromny dylemat, bo z jednej strony zobowi膮za艂am si臋, nie chce ich zawie艣膰. Ale z drugiej strony czuj臋 nieraz, 偶e ze mnie samej ci膮g艂e ucieka gdzie艣 moje „ja” i trac臋 ch臋膰 do czegokolwiek.

Gdy zacz臋艂am zajmowa膰 si臋 tematyk膮 opiekun贸w rodzinnych, by艂am zaskoczona liczb膮 wpis贸w, potrzeb膮 podzielenia si臋 po艣rednictwem anonimowego internetu rozterkami, poczuciem zm臋czenia, problemami, uczuciem osamotnienia, niewiedzy, co robi膰鈥 To te偶 jest jaki艣 znak, 偶e istnieje spo艂eczna potrzeba nie tylko poruszania tego tematu, ale szukania i tworzenia konkretnych system贸w wsparcia. Bo wiele pyta艅 powtarza si臋, zar贸wno w tych wpisach na forach, jak i podczas moich spotka艅 z opiekunami. Jak sobie radzi膰 z opiek膮? Jak towarzyszy膰 bliskiemu u kresu 偶ycia? (ale raczej nie pada pytanie: Jak zadba膰 o siebie, by by膰 dobrym opiekunem? O to pytam ja i widz臋, jak trudne jest udzielenie na nie odpowiedzi.)

Odpowiedzi na te pytania i wiele innych, przydatnych opiekunom rodzinnym mo偶na znale藕膰 na portalu www.hospicja.pl, prowadzonym przez Fundacj臋 Hospicyjn膮 z Gda艅ska. Wyja艣nia na czym polega opieka paliatywno-hospicyjna i kto mo偶e z niej skorzysta膰. Jest przede wszystkim zbiorem pomocnych porad dla os贸b sprawuj膮cych opiek臋 w domu. Dotycz膮 one piel臋gnacji osoby ci臋偶ko chorej czy niedo艂臋偶nej, radzenia sobie w r贸偶nych trudniejszych sytuacjach, zwi膮zanych z takimi objawami jak na przyk艂ad duszno艣膰, md艂o艣ci, jad艂owstr臋t czy te偶 przygotowania pokoju i najbli偶szego otoczenia podopiecznego, by zapewni膰 najlepsze warunki i bezpiecze艅stwo jemu, ale tak偶e samym opiekunom. Zak艂adka dla opiekun贸w stanowi te偶 przewodnik towarzyszenia osobie u kresu 偶ycia. Jak sp臋dzi膰 ten czas w spos贸b warto艣ciowy? O czym i jak rozmawia膰? Jak si臋 zachowywa膰? Nie zawsze wiemy, nie chcemy przecie偶 urazi膰 naszego bliskiego, a i sami odsuwamy czasami trudne my艣li, chwytaj膮c si臋 nadziei鈥 I to piel臋gnowanie w sobie nadziei jest oczywi艣cie wa偶ne, stanowi jedno z praw opiekuna, kt贸re wymienione s膮 w zak艂adce. Mamy te偶 prawo do po偶egnania, by potem nie 偶a艂owa膰鈥 Opieka nad bliskim u kresu 偶ycia ma szczeg贸lny, unikalny, tak偶e egzystencjalny wymiar. Jest te偶 jednym z najwy偶szych akt贸w mi艂o艣ci i szacunku, jaki mo偶na ofiarowa膰 drugiemu cz艂owiekowi. Jednocze艣nie jednak jest to do艣wiadczenie wyczerpuj膮ce fizycznie, duchowo i psychicznie.

Opieka nad osob膮 starsz膮, z czasem coraz bardziej od nas zale偶n膮, jest trudna. Nawet je艣li przynosi nam poczucie swego rodzaju spe艂nienia, czasami wzmacnia wi臋zi rodzinne, otwiera cz艂onk贸w rodziny na sobie, na szczere rozmowy. Pami臋tam siebie w roli opiekuna. Jak wi臋kszo艣膰 opiekun贸w rodzinnych, nie my艣la艂am o sobie jako 鈥瀘piekunce鈥. By艂am po prostu wnuczk膮, kt贸ra tak jak umia艂a, pr贸bowa艂a opiekowa膰 si臋 ukochan膮 Babci膮. Nie by艂y to lata czy miesi膮ce. Kilkana艣cie tygodni towarzyszenia w odchodzeniu, s艂abni臋ciu, oboj臋tnieniu. Poczucie bezsilno艣ci po艂膮czone z nadziej膮. Zm臋czenie, niepok贸j, niewiedza. Czasami pomoc pozosta艂ych cz艂onk贸w rodziny. To pomaga mi teraz zrozumie膰 moich rozm贸wc贸w, kt贸rzy opiekuj膮 si臋 swoimi bliskimi niekiedy 24 godziny na dob臋 365 dni w roku. Oni nale偶膮 do tej grupy, kt贸ra ma wsparcie zespo艂u domowej opieki hospicyjnej i wolontariuszy. Bardzo ceni膮 sobie ich obecno艣膰, czuj膮 si臋 mniej sami. Takiej opieki, takiego wsparcia potrzebuj膮 wszyscy opiekunowie rodzinni os贸b ci臋偶ko chorych, niepe艂nosprawnych, starych, niesamodzielnych. Stworzenie go jest zadaniem na teraz, na dzi艣. Trudne, ale mo偶liwe. Mamy sk膮d czerpa膰 wzory systemowych rozwi膮za艅. Ale zacz膮膰 mo偶emy ju偶 teraz, ka偶dy z nas, w swojej mikro-skali. Rozejrzyjmy si臋 wok贸艂 w pracy, w s膮siedztwie, w rodzinie鈥

Je艣li chcia艂by艣 wesprze膰 dzia艂ania Fundacji Hospicyjnej, mo偶esz przekaza膰 jej sw贸j 1%, wpisuj膮c w PIT numer KRS 0000 201 002.

Wi臋cej o dzia艂aniach Fundacji oraz o formach wsparcia mo偶na przeczyta膰 na www.fundacjahospicyjna.pl