jak zaanga偶owanie spo艂eczne przek艂ada si臋 na budowanie spo艂ecze艅stwa obywatelskiego

Coraz wi臋cej Polak贸w anga偶uje si臋 w akcje charytatywne. Jak zaanga偶owanie spo艂eczne przek艂ada si臋 na budowanie spo艂ecze艅stwa obywatelskiego?

dr hab. Iwona Sierpowska, Uniwersytet SWPS

W ci膮gu ostatnich kilkunastu lat w Polsce wzros艂o zainteresowanie dzia艂alno艣ci膮 charytatywn膮. Mamy wiele mo偶liwo艣ci do podejmowania tego rodzaju dzia艂a艅: od pojedynczych akt贸w pomocy, po zorganizowan膮 aktywno艣膰 na forum organizacji spo艂ecznych. Rosn膮ce zaanga偶owanie w 鈥淪zlachetn膮 Paczk臋鈥 oraz zbi贸rk臋 Wielkiej Orkiestry 艢wi膮tecznej Pomocy pokazuje, 偶e ch臋tnie anga偶ujemy si臋 w dzia艂alno艣膰 pomocow膮. O r贸偶nych formach filantropii i pomocy spo艂ecznej m贸wi dr hab. Iwona Sierpowska ze Szko艂y Prawa Uniwersytetu SWPS we Wroc艂awiu.

Dzia艂alno艣膰 dobroczynna ma d艂ugie tradycje.

Pojawi艂a si臋 znacznie wcze艣niej ni偶 pomoc spo艂eczna organizowana przez pa艅stwo i samorz膮d terytorialny. Powsta艂a si臋 z potrzeby pomagania, przekona艅 wewn臋trznych i nakaz贸w religijnych, ale tak偶e poczucia obowi膮zku, a czasem z ch臋ci zyskania rozg艂osu. Powody podejmowania dzia艂alno艣ci charytatywnej na przestrzeni wiek贸w nie uleg艂y wi臋kszym zmianom, zmieni艂y si臋 natomiast formy, zakres i organizacja wsparcia.

Wsparcie instytucji publicznych

Wsp贸艂cze艣nie pomoc 艣wiadczona jest przez instytucje publiczne i niepubliczne. Publiczne systemy wsparcia kojarzone s膮 przede wszystkim z pomoc膮 spo艂eczn膮, a wi臋c ze 艣wiadczeniami pieni臋偶nymi dla najubo偶szych, us艂ugami opieku艅czymi i dzia艂alno艣ci膮 plac贸wek takich jak domy pomocy spo艂ecznej, noclegownie czy schroniska dla os贸b bezdomnych. Wsparcie publiczne to r贸wnie偶 rz膮dowe i samorz膮dowe programy pomocowe, kt贸re koncentruj膮 si臋 na wspomaganiu grup ekonomicznie s艂abszych lub na zwalczaniu konkretnych problem贸w spo艂ecznych jak ub贸stwo, bezdomno艣膰, wykluczenie, przemoc w rodzinie. Do najbardziej znacz膮cych projekt贸w pomocowych ostatnich lat, finansowanych ze 艣rodk贸w publicznych, nale偶膮 niew膮tpliwie programy: 鈥濸omoc pa艅stwa w zakresie do偶ywiania鈥 i 鈥濺odzina 500 plus鈥.

Znaczenie fundacji i stowarzysze艅

Drugi system wsparcia tworz膮 podmioty niepubliczne, w艣r贸d kt贸rych szczeg贸lne znaczenie odgrywaj膮 fundacje i stowarzyszenia. Nie mo偶na te偶 pomin膮膰 roli ko艣cio艂贸w oraz dzia艂alno艣ci dobroczynnej przedsi臋biorc贸w i os贸b prywatnych. Z danych GUS wynika, 偶e w艣r贸d organizacji non-profit 13% stowarzysze艅, 16% fundacji i a偶 26% podmiot贸w wyznaniowych dzia艂a w obszarze pomocy spo艂ecznej i humanitarnej. U艂atwieniem i zach臋t膮 dla tej aktywno艣ci s膮 prawne regulacje, umo偶liwiaj膮ce mi臋dzy innymi przekazanie 1% podatku dochodowego na okre艣lony cel spo艂eczny. Istotne znaczenie dla rozwoju dzia艂alno艣ci charytatywnej w Polsce mia艂o ustawowe zdefiniowanie dzia艂alno艣ci po偶ytku publicznego i nadanie prawnych ram wolontariatowi. Mimo 偶e zainteresowanie t膮 form膮 aktywno艣ci ro艣nie, to wed艂ug danych GUS za pierwszy kwarta艂 2016 r., wolontariatem zajmowa艂o si臋 niewiele ponad 8% os贸b w wieku 15 lat i wi臋cej. Warto doda膰, 偶e ponad 鈪 spo艂ecze艅stwa deklaruje udzia艂 w akcjach dobroczynnych poprzez wsparcie finansowe lub rzeczowe. Nadal zatem 艂atwiej nam dzieli膰 si臋 pieni臋dzmi ni偶 wolnym czasem.

Czy pomoc pozarz膮dowa jest skuteczniejsza?

Dwa systemy wsparcia funkcjonuj膮ce obok siebie rodz膮 r贸偶ne w膮tpliwo艣ci. Czy taka dwoisto艣膰 jest potrzebna? Czy pa艅stwo nie pr贸buje wyr臋cza膰 si臋 organizacjami spo艂ecznymi w realizacji swoich zada艅? Czy podmioty pa艅stwowe s膮 skuteczne w tym co robi膮? Instytucje publiczne nie mog膮 zrezygnowa膰 z realizacji swoich zada艅, za艣 wsp贸艂istnienie drugiego systemu wsparcia przyczynia si臋 do podwy偶szenia konkurencyjno艣ci us艂ug oraz do skutecznego nag艂a艣niania i rozwi膮zywania problem贸w spo艂ecznych. Organizacje spo艂eczne, fundacje, ko艣cio艂y czy osoby prywatne niejednokrotnie s膮 lepiej przygotowane do wype艂niania konkretnych zada艅 socjalnych ni偶 organy administracji. Dysponuj膮 odpowiednimi pomieszczeniami, sprz臋tem, fachow膮 kadr膮, mog膮 pozyskiwa膰 艣rodki finansowe drogami niedost臋pnymi dla jednostek publicznych. Poza tym ich atutem jest lepsze rozeznanie potrzeb spo艂ecznych, mniejsza biurokracja i wi臋ksza efektywno艣膰.

Misja i warto艣ci s膮 tak偶e wa偶ne

Nierzadko w dzia艂alno艣膰 takich podmiot贸w zaanga偶owane s膮 osoby wykonuj膮ce prac臋 z powodu wewn臋trznych przekona艅, zainteresowa艅 i ch臋ci niesienia innym bezinteresownej pomocy. Ich pomoc nie jest tak sformalizowana jak instytucji publicznych, co mo偶e by膰 zalet膮, ale i wad膮. Instytucje niepubliczne mog膮 wybiera膰, komu i na jakich zasadach udzielaj膮 wsparcia, a to mo偶e prowadzi膰 do sytuacji, w kt贸rych cz臋艣膰 os贸b potrzebuj膮cych pomocy pozostanie poza jej zasi臋giem. Instytucje publiczne takiego wyboru nie maj膮. M贸wi si臋 wr臋cz o tym, 偶e to do nich trafiaj膮 najtrudniejsze sprawy, dlatego chocia偶by obecny system pomocy nie mo偶e si臋 bez nich oby膰. Dzia艂alno艣膰 organizacji spo艂ecznych ma jeszcze jeden znacz膮cy atut 鈥 aktywizowanie. Organizacje integruj膮 ludzi maj膮cych podobne problemy, rozwijaj膮 inicjatywy spo艂eczne i kszta艂tuj膮 艣wiadomo艣膰 obywatelsk膮. Dlatego ich rola w budowaniu spo艂ecze艅stwa obywatelskiego jest nie do przecenienia, a doskona艂ym tego przyk艂adem jest dzia艂alno艣膰 Fundacji Wielkiej Orkiestry 艢wi膮tecznej Pomocy i Stowarzyszenia 鈥濿iosna鈥 znanego g艂贸wnie z organizacji akcji 鈥濻zlachetna Paczka鈥.

WO艢P i Szlachetna Paczka anga偶uj膮 najbardziej

Fina艂 WO艢P i 鈥濻zlachetna Paczka鈥 zyska艂y ju偶 miano wielkiego pospolitego ruszenia. Na czym polega ich fenomen? Powod贸w rozg艂osu tych akcji, jak i ogromnego zaanga偶owania w nie spo艂ecze艅stwa jest wiele. Jednym z nich jest cel. Po pierwsze, szlachetny, koncentruj膮cy si臋 na osobach, co do kt贸rych potrzeba wsparcia jest bezdyskusyjna. Po drugie, skonkretyzowany, w 鈥濻zlachetnej Paczce鈥 do tego stopnia, 偶e darczy艅ca sam wybiera rodzin臋, dla kt贸rej przygotowuje paczk臋, odpowiadaj膮c na jej indywidualne potrzeby. Takie doprecyzowanie celu minimalizuje w膮tpliwo艣ci zwi膮zane z przeznaczeniem i skuteczno艣ci膮 pomocy. Drugim powodem szerokiego odzewu spo艂ecznego, jest obecno艣膰 medi贸w, zw艂aszcza telewizji, w obydwu akcjach, kt贸re nie tylko informuj膮 o przygotowaniach i przebiegu imprez, ale i odwo艂uj膮 si臋 do naszych emocji. Felietony o osobach potrzebuj膮cych wsparcia, po艣wi臋ceniu wolontariuszy czy udziale w akcji znanych osobisto艣ci 偶ycia publicznego, s膮 bardzo skutecznym 藕r贸d艂em motywacji do w艂膮czenia si臋 do tych inicjatyw. Trzeci pow贸d to docenienie darczy艅cy.

W czasie 艣wi膮t jeste艣my bardziej wra偶liwi na innych

Pomagaj膮c mo偶na si臋 dobrze bawi膰, zw艂aszcza na finale WO艢P. Poza tym symboliczne podzi臋kowania w postaci dyplomu, odznaki, s艂odkiego upominku s膮 wyrazem indywidualnego i wyj膮tkowego potraktowania ka偶dej osoby, kt贸ra zdecyduje si臋 wesprze膰 akcj臋. Jest to wa偶ny element dzia艂alno艣ci charytatywnej identyfikuj膮cy darczy艅c臋 z akcj膮 i zach臋caj膮cy do dalszego podejmowania dzia艂a艅 dobroczynnych. 殴r贸de艂 sukcesu WO艢P i 鈥濻zlachetnej Paczki鈥 jest wiele, na pewno bez znaczenia nie jest czas organizacji obu imprez, wyb贸r okresu oko艂o艣wi膮tecznego, w kt贸rym jeste艣my bardziej wra偶liwi na niedol臋 innych, nie jest przypadkowy. Nie mo偶na r贸wnie偶 pomin膮膰 roli charyzmatycznego lidera, kt贸ry jest wielkim ko艂em zamachowym ca艂ego przedsi臋wzi臋cia.

Spo艂eczne poparcie tych akcji wpisuje je trwale w sfer臋 偶ycia publicznego. Tkwi w nich, jak i w ca艂ej dzia艂alno艣ci dobroczynnej, du偶y potencja艂 integracyjny i inkluzyjny, kszta艂tuj膮cy odpowiedzialno艣膰 obywatelsk膮 i urzeczywistniaj膮cy ide臋 dobra wsp贸lnego.