Okaza艂o si臋, 偶e jeden z partner贸w ma d艂ugi, co dalej?

Okaza艂o si臋, 偶e jeden z partner贸w ma d艂ugi, co dalej?

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk

Gdy dowiadujemy si臋 o d艂ugach partnera, niezale偶nie od innych pojawiaj膮cych si臋 wtedy okoliczno艣ci, istotna jest 艣wiadomo艣膰 zasad odpowiedzialno艣ci maj膮tkowej za d艂ugi partnera. Zasady te natomiast powi膮zane s膮 zwykle z rodzajem wsp贸lno艣ci maj膮tkowej, kt贸ra 艂膮czy nas z partnerem.

W ma艂偶e艅stwie zasad膮 jest ustawowa ma艂偶e艅ska wsp贸lno艣膰 maj膮tkowa 聽

Je偶eli pozostajemy w zwi膮zku ma艂偶e艅skim to najcz臋艣ciej 艂膮czy nas z ma艂偶onkiem ustr贸j ustawowej ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci ustawowej.

Ustr贸j ustawowej ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej powstaje (automatycznie, z mocy prawa) z chwil膮 zawarcia ma艂偶e艅stwa, chyba 偶e przed zawarciem ma艂偶e艅stwa przyszli ma艂偶onkowie wprowadzili pomi臋dzy nimi rozdzielno艣膰 maj膮tkow膮. Ustawowa ma艂偶e艅ska wsp贸lno艣膰 maj膮tkowa wygasa z kolei na skutek 艣mierci ma艂偶onka, orzeczenia przez s膮d rozwodu, uniewa偶nienia ma艂偶e艅stwa lub separacji. Wyga艣ni臋cie ustawowej ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej powoduj膮 r贸wnie偶 rozdzielno艣膰 maj膮tkowa wprowadzona maj膮tkow膮 umow膮 ma艂偶onk贸w, orzeczeniem s膮du albo powstaj膮ca na skutek ubezw艂asnowolnienia lub og艂oszenia upad艂o艣ci jednego z ma艂偶onk贸w.

Konsekwencj膮 istnienia ustawowej ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej jest to, 偶e opr贸cz maj膮tku osobistego, kt贸ry posiada ka偶dy z ma艂偶onk贸w powstaje maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w. Maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w stanowi wsp贸艂w艂asno艣膰 艂膮czn膮, kt贸ra jest bezudzia艂ow膮 (ma艂偶onkowie nie maj膮 udzia艂贸w w maj膮tku wsp贸lnym). Oboje ma艂偶onkowie zarz膮dzaj膮 maj膮tkiem wsp贸lnym, czerpi膮 z niego korzy艣ci i dopiero po ustaniu ustawowej wsp贸lno艣ci ma艂偶e艅skiej, maj膮tek ten dzieli si臋 pomi臋dzy nimi, co do zasady po po艂owie (z udzia艂ami po 陆). Powstaje wi臋c wtedy wsp贸艂w艂asno艣膰 udzia艂owa maj膮tku, kt贸ra nast臋pnie mo偶e zosta膰 zniesiona na podstawie umowy ma艂偶onk贸w (by艂ych ma艂偶onk贸w) albo na podstawie orzeczenia s膮du.

Co sk艂ada si臋 na maj膮tek osobisty, a co na maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w?

Sk艂adniki maj膮tkowe, kt贸re tworz膮 maj膮tek osobisty ma艂偶onka聽 okre艣laj膮 wyczerpuj膮co przepisy prawa i stanowi膮 je przede wszystkim sk艂adniki maj膮tkowe, kt贸re (przysz艂y) ma艂偶onek naby艂 przed 艣lubem. Maj膮tek osobisty ma艂偶onka stanowi膮 r贸wnie偶 sk艂adniki maj膮tkowe, kt贸re ma艂偶onek naby艂 ju偶 po 艣lubie, w przypadku gdy nabycie ich nast膮pi艂o w drodze dziedziczenia lub darowizny (cho膰 spadkodawca czy darczy艅ca mog膮 jednak zdecydowa膰, 偶e wejd膮 one do maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w). Do maj膮tku osobistego ma艂偶onka wchodz膮 r贸wnie偶 nabyte w trakcie ma艂偶e艅stwa sk艂adniki, kt贸re maj膮 osobisty charakter takie jak nagrody, renty, odszkodowania oraz prawa autorskie i prawa w艂asno艣ci przemys艂owej. Maj膮tek osobisty ma艂偶onka stanowi膮 wreszcie sk艂adniki maj膮tkowe, kt贸re ma艂偶onek uzyska w zamian za sw贸j maj膮tek osobisty (np. za 艣rodki uzyskane ze sprzeda偶y mieszkania nabytego przez ma艂偶onka w drodze dziedziczenia, nabywane jest inne mieszkanie).

Maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w, obj臋ty ustawow膮 ma艂偶e艅sk膮 wsp贸lno艣ci膮 maj膮tkowa, stanowi膮 wszystkie te sk艂adniki maj膮tkowe nabyte przez ma艂偶onk贸w (lub jednego z nich) w czasie ma艂偶e艅stwa, kt贸re nie nale偶膮 do maj膮tku osobistego ma艂偶onka. Maj膮tek ten obejmuje przede wszystkim otrzymane dochody z pracy (w tym z umowy o prace, umowy zlecenia, umowy o dzie艂o czy umowy agencyjnej) oraz dochody z dzia艂alno艣ci zarobkowej (w tym z dzia艂alno艣ci gospodarczej oraz dzia艂alno艣ci rolniczej). Maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w stanowi膮 r贸wnie偶 dochody uzyskiwane z maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w, ale r贸wnie偶 dochody uzyskane z maj膮tku osobistego ka偶dego z ma艂偶onk贸w (np. czynsz najmu mieszkania nabytego w drodze dziedziczenia).

Zakres odpowiedzialno艣膰 za d艂ugi w ustroju ustawowej ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej

Zawsze wtedy, gdy ma艂偶onkowie zaci膮gn臋li d艂ug dzia艂aj膮c 艂膮cznie to oboje za niego odpowiadaj膮 (solidarnie) w pe艂nym zakresie, zar贸wno ze swoich maj膮tk贸w osobistych jak i maj膮tku wsp贸lnego. Jak jednak wygl膮da sytuacja gdy d艂ug zaci膮gn膮艂 ma艂偶onek dzia艂aj膮c samodzielnie?

Ma艂偶onek zaci膮gaj膮cy d艂ug (np. uzyskuj膮cy po偶yczk臋 czy udzielaj膮cy por臋czenia za d艂ug innej osoby) w pe艂ni odpowiada za sp艂at臋 takiego d艂ugu ze swojego maj膮tku osobistego. Odpowiedzialno艣膰 natomiast z maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w wygl膮da r贸偶nie w zale偶no艣ci przede wszystkim od tego czy drugi ma艂偶onek udzieli艂 zgody na czynno艣ci, kt贸re spowodowa艂y powstanie d艂ugu (np. na zawarcie umowy po偶yczki czy umowy por臋czenia). Zgoda taka mo偶e przy tym zosta膰 udzielona zar贸wno przed zaci膮gni臋ciem d艂ugu, w trakcie jego zaci膮gania jak i post factum, ale zawsze musi by膰 wyra藕na i nie mo偶e by膰 udzielona w spos贸b dorozumiany.

W przypadku, gdy d艂ug jednego z ma艂偶onk贸w zosta艂 zaci膮gni臋ty za zgod膮 drugiego ma艂偶onka to wierzyciel mo偶e dochodzi膰 swoich roszcze艅 nie tylko z maj膮tku osobistego ma艂偶onka, kt贸ry zaci膮gn膮艂 d艂ug, ale r贸wnie偶 ze wszystkich sk艂adnik贸w maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w. Odpowiedzialno艣膰 maj膮tkowa ma艂偶onk贸w wobec wierzycieli聽 jest wi臋c wtedy bardzo szeroka, a w jej zakres nie wchodzi jedynie maj膮tek osobisty ma艂偶onka, kt贸ry nie zaci膮ga艂 d艂ugu, a jedynie wyrazi艂 zgod臋 na jego zaci膮gni臋cie.

W przypadku jednak, gdy d艂ug jednego z ma艂偶onk贸w zosta艂 zaci膮gni臋ty przez niego bez zgody drugiego ma艂偶onka, to wierzyciel mo偶e przede wszystkim dochodzi膰 swoich roszcze艅 z maj膮tku osobistego ma艂偶onka, kt贸ry zaci膮gn膮艂 d艂ug. Odpowiedzialno艣膰 z maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w cho膰 nie jest zupe艂nie wy艂膮czona to jest istotnie ograniczona. Ogranicza si臋 ona do otrzymanego wynagrodzenia za prac臋 d艂u偶nika, pobranych dochod贸w z innej dzia艂alno艣ci zarobkowej prowadzonej przez d艂u偶nika, korzy艣ci uzyskane przez d艂u偶nika z jego praw autorskich, praw w艂asno艣ci przemys艂owej i praw tw贸rcy. Gdy d艂ug powsta艂 w zwi膮zku z prowadzeniem przedsi臋biorstwa, wierzyciel mo偶e dodatkowo dochodzi膰 swoich roszcze艅 z przedmiot贸w maj膮tkowych wchodz膮cych w sk艂ad przedsi臋biorstwa.

W uzupe艂nieniu mo偶na jeszcze wskaza膰, 偶e podobnie jak w przypadku zaci膮gni臋cia d艂ugu bez zgody ma艂偶onka wygl膮da odpowiedzialno艣膰 maj膮tkowa, gdy d艂ug powsta艂 przed powstaniem ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej lub gdy dotyczy maj膮tku osobistego ma艂偶onka zaci膮gaj膮cego d艂ug, a tak偶e wtedy gdy d艂ug nie wynika z umowy czy jednostronnej czynno艣ci prawnej ma艂偶onka (ale np. z czynu niedozwolonego, obowi膮zku alimentacyjnego czy z bezpodstawnego wzbogacenia) kiedy to z natury rzeczy, nie ma miejsca na zgod臋 wsp贸艂ma艂偶onka.

Wszystko to powoduje, 偶e ma艂偶onek pozostaj膮cy w ustroju ustawowej, kt贸ry nie wyrazi艂 zgody na zaci膮gni臋cie d艂ugu przez drugiego ma艂偶onka, ponosi ograniczon膮 odpowiedzialno艣膰 maj膮tkow膮 za taki d艂ug z maj膮tku wsp贸lnego. Odpowiedzialno艣膰 ma艂偶onka, kt贸ry nie zaci膮ga艂 d艂ugu nie dotyczy natomiast w og贸le sk艂adnik贸w jego maj膮tku osobistego.

Zmiany ustawowej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej, rozdzielno艣膰 maj膮tkowa

Ma艂偶onkowie mog膮 zmieni膰 zakres ustroju ustawowej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej, w tym ca艂kowicie j膮 wy艂膮czy膰. Mog膮 tego dokona膰 na podstawie maj膮tkowej umowy ma艂偶e艅skiej (intercyzy). Umow膮 tak膮 mog膮, wi臋c rozszerzy膰 albo ograniczy膰 zakres sk艂adnik贸w maj膮tkowych obj臋tych wsp贸lno艣膰 maj膮tkow膮 ma艂偶e艅sk膮, albo wprowadzi膰 rozdzielno艣膰 maj膮tkow膮.

Ma艂偶e艅ska umowa maj膮tkowa, aby by艂a wa偶na musi zosta膰 zawarta w formie aktu notarialnego. Mo偶e ona zosta膰 zawarta zar贸wno przed zawarciem ma艂偶e艅stwa, jak i w czasie trwania ma艂偶e艅stwa, mo偶na zawiera膰 j膮 kilkakrotnie i wprowadza膰 kolejne zmiany w ustroju wsp贸lno艣ci maj膮tkowej ma艂偶onk贸w.

Warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e ma艂偶e艅ska umowa maj膮tkowa jest jednak skuteczna w odniesieniu do innych os贸b wy艂膮cznie w贸wczas, gdy przed powstaniem zobowi膮zania (np. przed zawarciem umowy po偶yczki czy por臋czenia) uzyskali oni informacj臋 o zawarciu ma艂偶e艅skiej umowy maj膮tkowej i jej rodzaju. Je艣li nie uzyskali takiej informacji to jest ona w stosunku do nich bezskuteczna, wi臋c mog膮 kierowa膰 swoje roszczenia do maj膮tku ma艂偶onk贸w (wsp贸lnego, odr臋bnego), tak jakby umowa ta nie zosta艂a w og贸le przez ma艂偶onk贸w zawarta. Nie zmienia tego przekazanie informacji o zawarciu ma艂偶e艅skiej umowy maj膮tkowej ju偶 po powstaniem zobowi膮zania (np. po zawarciu umowy po偶yczki czy udzieleniu por臋czenia).

Wprowadzenie rozdzielno艣ci maj膮tkowej ma艂偶onk贸w powoduje, 偶e istniej膮 wy艂膮cznie maj膮tki osobiste poszczeg贸lnych ma艂偶onk贸w i nie ma maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w (obj臋tego wsp贸lno艣ci膮 bezudzia艂ow膮). Wierzyciele jednego z ma艂偶onk贸w nie mog膮, wi臋c dochodzi膰 swoich roszcze艅 z innego maj膮tku ni偶 maj膮tek ma艂偶onka, kt贸ry zaci膮gn膮艂 d艂ug. Ma艂偶onek, kt贸ry nie zaci膮ga艂 d艂ugu nie jest wtedy odpowiedzialny maj膮tkowo za taki d艂ug. Maj膮tkowe umowy ma艂偶e艅skie s膮 w praktyce do艣膰 cz臋sto zawierane, w szczeg贸lno艣ci w celu ochrony maj膮tku ma艂偶onka, kt贸ry nie prowadzi dzia艂alno艣ci gospodarczej.

Warto dodatkowo wiedzie膰, 偶e rozdzielno艣膰 maj膮tkowa mo偶e zosta膰 wprowadzona nie tylko w drodze zawarcia maj膮tkowej umowy maj膮tkowej (co wymaga zgody obojga ma艂偶onk贸w), ale r贸wnie偶 na skutek orzeczenia s膮du o ustanowieniu rozdzielno艣ci maj膮tkowej. Orzeczenie wydawane jest, gdy uzasadniaj膮 to wa偶ne w ocenie s膮du powody i na wniosek, kt贸ry mo偶e zosta膰 z艂o偶ony zar贸wno przez ka偶dego z ma艂偶onk贸w, jak r贸wnie偶 przez wierzyciela jednego z ma艂偶onk贸w (gdy wyka偶e, 偶e dochodzenie zaspokojenia wierzytelno艣ci uzasadnia dokonania podzia艂u maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w).

Rozszerzona odpowiedzialno艣膰 za d艂ugi powsta艂e w ramach zaspakajania zwyk艂ych potrzeb rodziny

Solidarna odpowiedzialno艣膰 ka偶dego z ma艂偶onk贸w za zobowi膮zania zaci膮gni臋te przez jednego z ma艂偶onk贸w w sprawach zaspakajania zwyk艂ych potrzeb rodziny jest niezale偶na od ustroju maj膮tkowego ma艂偶onk贸w. To co stanowi zaspakajanie zwyk艂ych potrzeb rodziny mo偶e by膰 niejednoznaczne i powinno by膰 raczej oceniane indywidualnie, ale jako przyk艂ady mo偶na jednak poda膰 zawarcie najmu mieszkania dla rodziny czy dokonywania zakup贸w 偶ywno艣ci czy podstawowych d贸br dla rodziny. W takiej sytuacji nawet ma艂偶onek nie zaci膮gaj膮cy zobowi膮zania odpowiada za nie swoim maj膮tkiem (osobistym, wsp贸lnym).

Odpowiedzialno艣膰 ta mo偶e zosta膰 ograniczona do odpowiedzialno艣ci ma艂偶onka, kt贸ry zaci膮gn膮艂 zobowi膮zanie. Mo偶e tego dokona膰 jedynie s膮d z wa偶nych powod贸w, na wniosek jednego z ma艂偶onk贸w, a wobec wierzycieli ograniczenie to jest skuteczne o ile o nim wiedzieli.

Rozszerzona odpowiedzialno艣膰 za zobowi膮zania podatkowe ma艂偶onka podatnika

Maj膮tkowa odpowiedzialno艣膰 ma艂偶onk贸w za zobowi膮zania podatkowe jest do艣膰 restrykcyjna. Odpowiedzialno艣膰 ta dotyczy nie tylko maj膮tku osobistego podatnika, ale r贸wnie偶 maj膮tku wsp贸lnego ma艂偶onk贸w. Odpowiedzialno艣ci膮 za zobowi膮zania podatkowe nie jest obj臋ty wy艂膮cznie maj膮tek osobisty ma艂偶onka podatnika. Ograniczenie lub wyga艣ni臋cie ma艂偶e艅skiej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej nie wy艂膮czaj膮 przy tym odpowiedzialno艣ci ma艂偶onka za zobowi膮zania podatkowe podatnika, kt贸re powsta艂y przed ograniczeniem lub wyga艣ni臋ciem wsp贸lno艣ci maj膮tkowej.

A co si臋 stanie gdy ma艂偶onek og艂osi upad艂o艣膰?

Upad艂o艣ci ma艂偶onka pozostaj膮cego w ustroju ustawowej wsp贸lno艣ci maj膮tkowej powoduje, 偶e w dniu og艂oszenia upad艂o艣ci powstaje rozdzielno艣膰 maj膮tkowa, a maj膮tek wsp贸lny ma艂偶onk贸w staje si臋 (z pewnymi wyj膮tkami) cz臋艣ci膮 masy upad艂o艣ci. Nast臋puje to niezale偶nie od wyra偶enia zgody na zaci膮gni臋cie d艂ug贸w przez drugiego ma艂偶onka i dotyczy zar贸wno upad艂o艣ci konsumenckiej jak i upad艂o艣ci osoby fizycznej b臋d膮cej przedsi臋biorc膮. Ma艂偶onek upad艂ego mo偶e co prawda zg艂asza膰 syndykowi w post臋powaniu upad艂o艣ciowym swoje nale偶no艣ci z tytu艂u udzia艂u w maj膮tku wsp贸lnym (powsta艂ym na skutek rozdzielno艣ci maj膮tkowej), ale jest on traktowany wtedy podobnie jak inni wierzyciele upad艂ego (co powoduje, 偶e mo偶liwo艣ci ich uzyskania nie s膮 najcz臋艣ciej du偶e).

Dodatkowo mo偶na jeszcze zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e wprowadzenie przez ma艂偶onk贸w rozdzielno艣ci maj膮tkowej (czy ograniczenie wsp贸lno艣ci maj膮tkowej) ma艂偶e艅sk膮 umow膮 maj膮tkow膮 jest skuteczne w post臋powaniu upad艂o艣ciowym tylko wtedy, gdy umowa taka zawarta zosta艂a co najmniej dwa lata przed dniem z艂o偶enia wniosku o og艂oszenie upad艂o艣ci. Podobnie, wprowadzenia rozdzielno艣ci maj膮tkowej na podstawie orzeczenia s膮du w ci膮gu roku przed dniem z艂o偶enia wniosku o og艂oszenie upad艂o艣ci jest skuteczne gdy pozew zosta艂 z艂o偶ony co najmniej na dwa lata przed dniem z艂o偶enia wniosku o og艂oszenie upad艂o艣ci. Analogicznie wygl膮da sytuacja, gdy rozdzielno艣膰 maj膮tkowa powstaje na skutek rozwodu, separacji albo ubezw艂asnowolnienia. Skuteczne ustanowienie rozdzielno艣ci powoduje ten skutek, 偶e do masy upad艂o艣ci wejdzie tylko maj膮tek osobisty upad艂ego ma艂偶onka.

Odpowiedzialno艣膰 za zobowi膮zania w zwi膮zkach partnerskich

W przypadku zwi膮zk贸w partnerskich (zwi膮zk贸w nieformalnych), do czasu wprowadzenia odpowiednich rozwi膮za艅 ustawowych, nie powstaje wsp贸lny (bezudzia艂owy) maj膮tek i ka偶da osoba w takim zwi膮zku ma sw贸j odr臋bny maj膮tek i nie odpowiada za d艂ugi drugiej osoby. Nie dotyczy to oczywi艣cie sytuacji, gdy d艂ug zaci膮gni臋ty zosta艂 przez obie osoby, kt贸re dzia艂a艂y 艂膮cznie (np. wsp贸lny kredyt) – wtedy podobnie jak ma艂偶onkowie w takiej sytuacji, odpowiadaj膮 (solidarnie) one za d艂ug ca艂ym swoim maj膮tkiem. Sytuacje odpowiedzialno艣ci za d艂ugi drugiej osoby mog膮 powstawa膰 r贸wnie偶 na skutek udzielonych zabezpiecze艅 d艂ugu drugiej osoby, w tym ustanawiania zabezpiecze艅 osobowych (jak por臋czenia) i rzeczowych (jak zastaw czy hipoteka). To jednak zupe艂nie inne sytuacje, kt贸re s膮 skutkiem bezpo艣rednich dzia艂a艅 osoby, kt贸ra ponosi wtedy odpowiedzialno艣膰 maj膮tkow膮 za d艂ugi drugiej osoby.

O autorach

Marek Mikulski, Marcin Oksieniuk 鈥聽radcowie prawni, Bank BNP Paribas Polska S.A.