paradoks polskiego systemu edukacji

Kto powinien dostosowa膰 si臋 do kogo? Paradoks polskiego systemu edukacji

Weronika Tomiak

Polska - w przeciwie艅stwie do kraj贸w anglosaskich czy Europy Zachodniej - wci膮偶 nie zapewnia odpowiedniego wsparcia osobom w spektrum autyzmu, z ADHD czy studentom z tzw. trudno艣ciami w procesie uczenia si臋 (ang. SpLD - specific learning disabilities).
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin

Brutalna prawda

Posun臋 si臋 do stwierdzenia, 偶e nasz system wykazuje mniej empatii, elastyczno艣ci i zrozumienia w stosunku do os贸b neuroatypowych ni偶 posiada przeci臋tny Kowalski do hodowli ro艣lin. W kwestii ogrodnictwa nie ma dyskusji – je艣li kwiatek potrzebuje okre艣lonego pH czy poziomu nawodnienia, aby m贸g艂 si臋 odpowiednio rozwija膰, ma takie zapewnione. Inaczej wi臋dnie.

W sektorze edukacji wygl膮da to zgo艂a inaczej

Tutaj wybrzmiewa dyskurs o tym, jak to student ma si臋 dostosowa膰 do uczelni, a nie uczelnia do studenta. Stanowisko to brnie dalej: w przysz艂o艣ci te偶 b臋dzie si臋 musia艂(a) Pan/Pani dostosowa膰 do pracodawcy, a nie pracodawca do pracownika. I tak pro艣by o wsparcie w postaci wyd艂u偶enia czasu trwania kolokwi贸w, egzamin贸w, zalicze艅 czy o mo偶liwo艣膰 przyst臋powania do nich na komputerze czy w mniej zat艂oczonej, cichszej sali egzaminacyjnej wystosowane przez student贸w o specjalnych potrzebach edukacyjnych (z pozoru wydawa艂oby si臋, 偶e wzgl臋dnie mo偶liwe do osi膮gni臋cia) s膮 postrzegane – w moim odczuciu – jak 偶yczenia gwiazdki z nieba.聽

Niska 艣wiadomo艣膰 os贸b decyzyjnych i kadry akademickiej聽

Nauczycielom i wyk艂adowcom cz臋sto brakuje rzetelnej wiedzy na temat form neuror贸偶norodno艣ci, takich jak ADHD, dysleksja, autyzm czy jego 艂agodniejsza posta膰: zesp贸艂 Aspergera. Przez to osoby neuroatypowe zbyt cz臋sto spotykaj膮 si臋 z brakiem zrozumienia, a ich atypowo艣膰 widziana jest jako s艂abo艣膰, schorzenie, lenistwo czy braki w inteligencji; tzw. wysokofunkcjonuj膮cy cz臋艣ciej pozostaj膮 niezauwa偶eni i ignorowani. Dominuje przekonanie, 偶e 鈥渏ako艣 sobie radz膮鈥, za co p艂ac膮 cz臋sto ogromnym osobistym kosztem. Zazwyczaj nie prosz膮 o dostosowania, bo nie s膮 艣wiadomi tego, 偶e mog膮; a jak maj膮 艣wiadomo艣膰 – to z g贸ry zak艂adaj膮, 偶e ich nie dostan膮, bo o艣rodki im zapewne odm贸wi膮, 偶eby nie robi膰 sobie dodatkowych problem贸w.

鈥淶aliczony przez Pani膮 >>bez ulg<< I rok studi贸w (鈥) potwierdza Pani mo偶liwo艣膰 dalszego studiowania tego kierunku >>bez ulg<<鈥 – to jeden z przyk艂ad贸w odpowiedzi, z kt贸rymi mo偶na si臋 spotka膰 prosz膮c osoby decyzyjne o wsparcie w szkolnictwie wy偶szym. W odpowiedzi na odwo艂anie od decyzji do wy偶szej instancji, po wyt艂umaczeniu r贸偶nicy pomi臋dzy przyznawaniem dostosowa艅 edukacyjnych a upowa偶nieniem do ulg (na przyk艂adzie 51% ulgi studenckiej w op艂atach przy przejazdach komunikacji miejskiej), mo偶na osi膮gn膮膰 osobisty sukces w postaci korekty u偶ytego sformu艂owania. 鈥Za s艂uszne nalez虈y uznac虂 stwierdzenie, z虈e przed艂uz虈enie czasu trwania zaliczenia lub egzaminu (鈥) nie stanowi ulgi w studiowaniu, lecz oznacza zmiane台 trybu uzyskiwania zaliczen虂 i sk艂adania egzamin贸w鈥. Niestety niesmak pozostaje.

Brak 艣wiadomo艣ci to nie jedyny problem聽

Brak nam ujednoliconych i rzetelnych procedur w tym zakresie. Mamy dziur臋 w systemie. Wyra偶enie zgody w tej sytuacji jest uzalez虈nione od spe艂nienia warunk贸w, czyli od uznania studenta za niepe艂nosprawnego lub przewlekle chorego oraz od z艂oz虈enia wniosku wraz z wymaganymi za艂a台cznikami, tj. orzeczeniem o stopniu niepe艂nosprawno艣ci czy za艣wiadczeniem od lekarza specjalisty.

Pierwszy warunek wi膮偶e si臋 z funkcjonuj膮cym w naszym kraju niejednolitym systemem orzecznictwa, zawartym w ustawie o rehabilitacji zawodowej i spo艂ecznej oraz zatrudnianiu os贸b niepe艂nosprawnych z 1997 roku. Biora台c pod uwage台, jak ewoluuje podejs虂cie do zdrowia psychicznego i (nie)pe艂nosprawno艣ci, odwo艂ywanie sie台 do definicji sprzed rewolucji cyfrowej w Polsce, wydaje sie台 niepragmatyczne i – dla wielu – stygmatyzuj膮ce. Powo艂ywanie si臋 na ubieg艂owieczn膮 definicj臋, kt贸ra skupia si臋 na okre艣laniu deficyt贸w, zamiast zakresu potrzebnego wsparcia – w艂a艣nie od tego jest uwarunkowane otrzymanie dostosowa艅 edukacyjnych. Za艂膮czenie papierka o niepe艂nosprawno艣ci – jak za dotkni臋ciem czarodziejskiej r贸偶yczki – zmienia odmow臋 wsparcia na przyznanie dodatkowego czasu w wymiarze 10%. Standardem w takich sytuacjach na uczelniach zagranicznych jest 25%, ale skoro nie ma procedur, nie ma dyskusji co do stopnia wdra偶ania dostosowa艅, kt贸ry zale偶y od widzimisi臋 w艂adz danej jednostki edukacyjnej.

Absurd goni absurd

Drugi warunek przyznania wsparcia jest dla mnie jeszcze bardziej zdumiewaj膮cy. W ca艂ym polskim prawie brak jest definicji choroby przewlek艂ej, wi臋c u艣ci艣laj膮 j膮 regulaminy uczelniane. Okre艣laj膮 one studenta choruj膮cego przewlekle, kt贸remu przyznane mog膮 by膰 dostosowania, jako osobe台, 鈥渒t贸rej stan zdrowia (…) uniemoz虈liwia uczestniczenie w trybie standardowym w realizacji procesu kszta艂cenia鈥漑1]. Trudno jednak w praktyce okre艣li膰, kto do tej kategorii si臋 zalicza. Potrzebne by艂oby za艣wiadczenie, kt贸re 鈥potwierdza zale偶no艣ci mi臋dzy stanem zdrowia i trudno艣ciami wyst臋puj膮cymi w realizacji tego procesu鈥漑1], co mo偶e by膰 niejednoznacznie interpretowane.聽

Zdaniem niekt贸rych za takie zale偶no艣ci nie mo偶na bowiem uzna膰 og贸lnej charakterystyki, na przyk艂ad zespo艂u nadpobudliwo艣ci psychoruchowej z deficytem uwagi, znanego pod akronimem ADHD. W rzeczywisto艣ci s膮 to trudno艣ci z regulacj膮 uwagi, a nie jej deficyt, z kt贸rych – w przeciwie艅stwie do panuj膮cego stereotypu – nie wyrasta si臋. I tak ju偶 po samej nazwie mo偶na wywnioskowa膰, 偶e osoby z ADHD – nawet w wieku doros艂ym – mog膮 si臋 zmaga膰 z trudno艣ciami w wykonywaniu zada艅 pod 艣cis艂ym re偶imem czasowym, kt贸re mog膮 by膰 szczeg贸lnie nasilone w sytuacjach stresowych, jak np. przyst臋powanie do egzamin贸w. Oczywi艣cie jednostki edukacyjne s膮 zobowi膮zane do weryfikowania celowo艣ci udzielania wsparcia poszczeg贸lnym studentom, a proces ten powinien by膰 rzetelny, ujednolicony i opiera膰 si臋 o wiarygodne 藕r贸d艂a, ale w obecnej formie wyklucza on, m.in. osoby z diagnoz膮 ADHD czy autyzmu, kt贸re nie legitymuj膮 si臋 orzeczeniem o stopniu niepe艂nosprawno艣ci.

Neuror贸偶norodni

Ruch neuror贸偶norodno艣ci

Jest ca艂a grupa r贸偶nic w funkcjonowaniu m贸zgu niewidzialnych dla oka i na poz贸r nieoczywistych, zgrupowanych w najnowszej klasyfikacji ICD-11 w kategorii zaburze艅 neurorozwojowych, do kt贸rych nale偶y w艂a艣nie ADHD, autyzm, zaburzenia rozwojowe dotycz膮ce uczenia si臋 czy koordynacji ruchowej. Cho膰 maj膮 one kody jednostek chorobowych i mog膮 by膰 leczone przez psychiatr贸w (np. ADHD) i wspierane przez psychoterapeut贸w (np. autyzm), w rzeczywisto艣ci chorobami nie s膮. Mog膮, ale nie musz膮 powodowa膰 niepe艂nosprawno艣ci w funkcjonowaniu w spo艂ecze艅stwie; im wcze艣niej i im bardziej odpowiednio s膮 wspierane, tym lepiej. Autyzm to nie choroba, ani tym bardziej co艣, co zosta艂o nabyte na skutek jakiej艣 diety czy szczepienia. To po prostu funkcjonowanie w nieco inny spos贸b: posiadanie 鈥瀒nnego systemu operacyjnego鈥.

Neuror贸偶norodni wpychani w sztywne ramy systemowe

Wierz臋, 偶e zadaniem, np. systemu szkolnictwa jest przystosowa膰 si臋 do tego, aby wszyscy – a nie tylko osoby z jednym, utartym sposobem my艣lenia i funkcjonowania – mogli by膰 sob膮 i w pe艂ni uczestniczy膰 w 偶yciu spo艂ecznym. R贸偶ne formy funkcjonowania m贸zgu u os贸b neuroatypowych, np. u dyslektyk贸w, autyst贸w czy os贸b z ADHD, maj膮 swoje konsekwencje w postaci specjalnych potrzeb i trudno艣ci, ale te偶 wyj膮tkowych predyspozycji i umiej臋tno艣ci – jak np. ponadprzeci臋tna kreatywno艣膰, umiej臋tno艣膰 hiperskupienia czy wysoka motywacja – kt贸re s膮 rzadko podkre艣lane. W rezultacie Neuror贸偶norodni wpychani s膮 w sztywne ramy systemowe. Nie maj膮 szansy doceni膰 swojej wyj膮tkowo艣ci, bo ich odmienno艣膰 widziana jest przez pryzmat zaburzenia.

Widmo wykluczenia

Cytuj膮c oficjalne pismo z uczelni, ta 鈥nie posiada moz虈liwos虂ci autonomicznych ustawodawczych, kt贸re moz虈e wykorzystac虂 na rzecz rozwia台zania sygnalizowanego problemu spo艂ecznego鈥漑1]. Kto wi臋c mo偶e rozwi膮za膰 ten problem? Pe艂nomocnik Rz膮du ds. Os贸b Niepe艂nosprawnych, pan Pawe艂 Wd贸wik, kt贸ry snuje plany o jeszcze wi臋kszym pog艂臋bieniu problemu i wykluczeniu os贸b neuroatypowych nie tylko z systemu edukacji wy偶szej, ale tak偶e powszechnej?聽

My艣l臋 tutaj o zapowiadanych zmianach w systemie orzekania o niepe艂nosprawno艣ci i specjalnych potrzebach edukacyjnych, o kt贸rych wci膮偶 wiadomo bardzo niewiele. Bior膮c pod uwag臋 s艂owa pana Ministra o rzekomej 鈥瀗adreprezentacji鈥 orzecze艅 dla dzieci z zespo艂em Aspergera i kwestionowania przyznawania zwi臋kszonych subwencji o艣wiatowych na wsparcie tych grup uczni贸w, s膮 one niepokoj膮ce. W spo艂ecze艅stwie te偶 zdarzaj膮 si臋 g艂osy m贸wi膮ce o tym, 偶e mamy nadrozpoznawalno艣膰 oraz, 偶e wysokofunkcjonuj膮ce dzieci w spektrum zabieraj膮 pieni膮dze tym z powa偶niejszymi trudno艣ciami. W rzeczywisto艣ci ka偶dy zas艂uguje na diagnoz臋, bez wzgl臋du na inteligencj臋. 艢rednio 1 na 100 os贸b jest w spektrum autyzmu, a w naszym kraju diagnostyka jest znacznie ni偶sza ni偶 te warto艣ci, czyli jak ju偶 to mamy do czynienia z niedoreprezentacj膮.

Potrzeba wi臋cej samorzecznik贸w i historii sukces贸w

Jak zauwa偶y艂a podczas tegorocznego 艢wiatowego Dnia 艢wiadomo艣ci Autyzmu aktywistka klimatyczna Greta Thunberg, kt贸ra sama zosta艂a zdiagnozowana w wieku 12 lat to, 偶e 鈥wi臋cej ludzi otrzymuje diagnoz臋 autyzmu itd. nie dlatego, 偶e zapanowa艂a >>inflacja<< w diagnozach, ale jako, 偶e 艣wiadomo艣膰 wzrasta i wiele wysoce wra偶liwych os贸b do艣wiadcza problem贸w zwi膮zanych ze stresem, 偶yj膮c we wsp贸艂czesnym spo艂ecze艅stwie, co daje im powody do podejrze艅, 偶e s膮 w spektrum.鈥澛Dziewczyna zach臋caj膮c wszystkich do szerzenia 艣wiadomo艣ci dodaje, 偶e 鈥渨 艣wiecie, w kt贸rym ka偶dy d膮偶y do dzia艂ania, my艣lenia i wygl膮dania tak samo – bycie innym jest naprawd臋 powodem do dumy. W艂a艣nie dlatego ja jestem bardzo dumna z bycia autystyczn膮”[2].

Niewidzialni Neuror贸偶norodni

Choc虂 wiele kraj贸w postrzega wspieranie student贸w neuroatypowych jako standard i zapewnia konsultacje psychologiczne i dostosowania w procesie studiowania, nasz system edukacji jest praktycznie zamknie台ty na potrzeby tych grup. Pomimo, z虈e ponad 12 tys. student贸w w naszym kraju jest autystycznych, nie wliczaja台c w to innych rodzaj贸w neuroatypowos虂ci, wsparcie podczas ca艂ego cyklu kszta艂cenia jest znikome, a po ukon虂czeniu szko艂y s虂redniej praktycznie nieistnieja台ce. Przysz艂e dzia艂ania w tej kwestii, jak wida膰, te偶 nie s膮 optymistyczne. Cho膰 w ostatnich miesi膮cach powsta艂o np. w Uniwersytecie Warszawskim Centrum Wsparcia Akademickiego dla os贸b w spektrum, wci膮偶 s膮 to jedynie wyj膮tki od panuj膮cego og贸lnokrajowo braku struktur i jednolitego sposobu wsparcia dla Neuror贸偶norodnych w systemie o艣wiaty w spos贸b r贸wny; bez wzgl臋du na miejsce, w kt贸rym dana osoba si臋 uczy.

Idealistyczne wizje

Ziszczenie marze艅 o 艣wiecie bez etykiet, wyr贸wnywanie szans edukacyjnych, wykorzystanie potencja艂u i zapewnianie odpowiedniego wsparcia osobom neuroatypowym to w praktyce niestety tylko idealistyczne wizje kierunku rozwoju naszego systemu edukacji. Koncepcja neuror贸偶norodno艣ci, czyli postrzegania r贸偶nic w naszych m贸zgach i w do艣wiadczaniu 艣wiata jako pozytywnego aspektu r贸偶norodno艣ci ewolucyjnej gatunku ludzkiego oraz prze艂amywanie barier 艣wiadomo艣ciowych w tym zakresie to co艣, czym – w obliczu ignorancji tematu przez decydent贸w w skali kraju – postanowi艂am si臋 zaj膮膰 inicjuj膮c p贸艂 roku temu projekt pod has艂em 鈥濶euror贸偶norodni鈥.

O autorce

Weronika Tomiak,聽studentka, pomys艂odawczyni i wsp贸艂za艂o偶ycielka inicjatywy o idei #wi臋cejni偶1neurotyp pod has艂em 鈥淣euror贸偶norodni鈥.聽 Jest to projekt o partycypacyjnym charakterze, kt贸ry walczy z dyskryminacj膮 os贸b neuroatypowych (NA) w Polsce. Poprzez kampani臋 w mediach spo艂eczno艣ciowych szerzy 艣wiadomo艣膰 na temat neuror贸偶norodno艣ci i udost臋pnia (anonimowe lub nie) historie os贸b NA. Zesp贸艂 wierzy, 偶e w przysz艂o艣ci u艂atwi to zrozumienie oraz g艂臋bsze zmiany systemowe w zakresie inkluzywno艣ci student贸w i pracownik贸w w spektrum autyzmu, z AD(H)D, z dysleksj膮 czy innymi trudno艣ciami w procesie uczenia si臋 oraz uwra偶liwi na wszelkie formy r贸偶norodno艣ci. Weronika jest laureatk膮 konkursu #HerStory z Olg膮 Kozierowsk膮, organizowanego przez fundacj臋 Girls Future Ready.

Kontakt

E-mail: neuroroznorodni@gmail.com
Facebook:www.facebook.com/neurodiversitymovementPL
Instagram: www.instagram.com/neurodiversitymovementpl/
LinkedIn: www.linkedin.com/company/neurodiversitymovementpl
Youtube: www.youtube.com/channel/UCS3bz7SQV91TS8D16Tk7X9Q

***

Bibliografia:

[1] Rozstrzygni臋cie Rektora. Pismo BDRK. 425.44.2020, 艁贸d藕, 2020.

[2] „Greta Thunberg”. Facebook.Com, 2021, https://www.facebook.com/gretathunbergsweden/photos/a.733630957004727/1376274106073739/. Dost臋p 04/04/2021.

Zarejestruj si臋 aby otrzyma膰 newsletter

Na tej stronie wykorzystujemy cookies. Uzyskujemy do nich dost臋p w celach analitycznych oraz w celu zapewnienia prawid艂owego dzia艂ania strony. Je偶eli nie wyra偶asz na to zgody, mo偶esz zmieni膰 ustawienia w swojej przegl膮darce. Zobacz wi臋cej w Polityce Prywatno艣ci.

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close