Jak podejmowa膰 s艂uszne decyzje?

dr Wojciech Bia艂aszek, Uniwersytet SWPS

Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin

Prawie ka偶de nasze dzia艂anie wi膮偶e si臋 z podejmowaniem decyzji. Nawet teraz: czy czyta膰 dalej i by膰 mo偶e dowiedzie膰 si臋 czego艣 na temat dokonywania wybor贸w, czy nie? Jak膮 decyzj臋 podejmiesz?

Skoro nadal tu jeste艣 to prawdopodobnie ten krok nie nale偶a艂 do kategorii ani trudnych, ani wymagaj膮cych namys艂u. Co jednak, gdy trzeba rozstrzygn膮膰 teraz odno艣nie czego艣, co dopiero wydarzy si臋 za jaki艣 czas, a skutki tego wyboru b臋d膮 d艂ugofalowe i wa偶ne dla Ciebie? – odpowiada dr Wojciech Bia艂aszek, psycholog z Uniwersytetu SWPS.

Jakie wybory preferujemy?

Badania nad dokonywaniem wybor贸w jasno pokazuj膮, 偶e nie zawsze nasze decyzje s膮 trafne. Przyk艂adowo, na pocz膮tku roku mo偶e nam si臋 wydawa膰, 偶e spokojnie sprostamy czekaj膮cym przed nami zobowi膮zaniom. Osoba przygotowuj膮ca si臋 do egzaminu, kt贸ry odb臋dzie si臋 dopiero za kilka miesi臋cy, zapytana o to, co b臋dzie robi膰 kilka dni przed nim, odpowie prawdopodobnie, 偶e b臋dzie si臋 uczy膰. W rzeczywisto艣ci priorytety si臋 zmieniaj膮 i okazuje si臋, 偶e odda si臋 beztroskiemu leniuchowaniu, czy innym aktywno艣ciom, kt贸re akurat wtedy s膮 wa偶niejsze. Tego typu sytuacje, po znacznym ich uproszczeniu, badamy w laboratorium.

Dlaczego nie mo偶emy oprze膰 si臋 pokusie? Jak emocje zmieniaj膮 nasze decyzje? Pos艂uchaj i dowiedz si臋 wi臋cej!

Okazuje si臋, 偶e je偶eli osoby badane maj膮 do wyboru: 100 z艂 teraz lub 110 z艂 za tydzie艅, wi臋kszo艣膰 wybiera ni偶sz膮 kwot臋 dost臋pn膮 od razu. Jednak je偶eli t臋 par臋 nagr贸d odroczymy w czasie jeszcze bardziej i spytamy, co wybierasz: 100 z艂 za rok czy 110 z艂 za rok i jeden tydzie艅, to wi臋kszo艣膰 os贸b zmienia swoje preferencje, pomimo, 偶e obie sytuacje s膮 prawie identyczne. Cho膰 w pierwszej wersji pokusa mniejszej nagrody jest natychmiastowa, a w drugiej odroczona o rok, to mo偶liwo艣膰 zyskania 10 proc. kwoty jest zawsze odleg艂a od niej o tydzie艅. Wyb贸r w jednej sytuacji nagrody mniejszej (poddanie si臋 pokusie) a w drugiej wi臋kszej (wykazanie samokontroli) to tzw. odwracanie si臋 preferencji. Stoi to w sprzeczno艣ci z za艂o偶eniami przewidywa艅 klasycznej mikroekonomii, wed艂ug kt贸rych nasze preferencje powinny by膰 sta艂e w czasie – w ko艅cu gdy rok do pierwszej nagrody minie – b臋dzie to ta sama sytuacja co tu i teraz.

Spojrzenie z innej perspektywy

Jak ustrzec si臋 przed pu艂apkami zwi膮zanymi z dokonywaniem wyboru? Podobnie jak Odyseusz, mogliby艣my przywi膮za膰 si臋 do masztu, aby nie ulec syreniemu 艣piewowi (analogicznie, mogliby艣my zamkn膮膰 drzwi do pokoju w kt贸rym przygotowujemy si臋 do egzaminu i klucz wyrzuci膰 przez okno). Cho膰 prawdopodobnie i z tej sytuacji znale藕liby艣my wyj艣cie. Jedn膮 z najprostszych strategii, kt贸r膮 mo偶na zastosowa膰, jest spojrzenie na dan膮 sytuacj臋 z innej perspektywy. Przewa偶nie stoj膮c przed trudnym wyborem zadajemy sobie pytanie 鈥濩o teraz?鈥, a gdy nie znajdujemy oczywistej odpowiedzi mo偶emy si臋 zastanowi膰, co w takiej sytuacji zrobi艂by na przyk艂ad m贸j r贸wie艣nik lub ekspert w danej dziedzinie.

Jednak偶e, strategia zmiany perspektywy wi膮偶e te偶 si臋 z pu艂apkami. Po pierwsze, ju偶 samo my艣lenie o tym, co inni s膮dz膮, lub co zrobiliby na naszym miejscu, mo偶e by膰 z艂udne. Wi臋kszo艣膰 os贸b zaprzecza, 偶e reklamy maj膮 na nich wp艂yw, ale twierdz膮, 偶e dzia艂a na innych. Podobnie prof. Svenson na pocz膮tku lat 80. pokaza艂, 偶e wi臋kszo艣膰 badanych uwa偶a, 偶e s膮 lepszymi i mniej sk艂onnymi do ryzyka kierowcami. Z tego mo偶e wynika膰 druga konkluzja, 偶e my艣lenie o innych (jako o kim艣 reprezentuj膮cym dan膮 grup臋) mo偶e nie zawsze by膰 dobr膮 strategi膮.

Wyniki naszych bada艅 pokazuj膮, 偶e ludzie podejmuj膮cy decyzj臋 z perspektywy naszego r贸wie艣nika, zaczynaj膮 by膰 bardziej impulsywni, a do tego paradoksalnie wykazuj膮 wi臋ksz膮 niech臋膰 do ryzyka. Chcemy natychmiastowego efektu. Koncentrujemy si臋 na rzeczach, kt贸re mogliby艣my dosta膰 natychmiast, zamiast skupi膰 si臋 na celach d艂ugofalowych i po偶膮danych w dalszej perspektywie. Wyolbrzymiamy te偶 ryzyko. Podobnie jak w powiedzeniu 鈥渟trach ma wielkie oczy鈥, ryzyko nieotrzymania danej rzeczy wydaje si臋 wi臋ksze ni偶 w rzeczywisto艣ci. Badania, kt贸re zapocz膮tkowa艂 m.in. David Kahneman – jedyny noblista psycholog – pokazuj膮, 偶e ludzie wyolbrzymiaj膮 ryzyko. Dodatkowo ten efekt jest spot臋gowany przez przyj臋cie perspektywy swojego r贸wie艣nika.

Przyj臋cie innego spojrzenia na dan膮 sytuacj臋 nie zawsze przynosi niepo偶膮dane efekty. Okaza艂o si臋, 偶e przyj臋cie roli eksperta przyczynia si臋 do podj臋cia lepszych decyzji, ni偶 z perspektywy r贸wie艣nika. Przy decyzjach zwi膮zanych z finansami dzia艂a przyj臋cie perspektywy przedsi臋biorc贸w, kt贸rzy mog膮 by膰 uznawani za ekspert贸w w swojej dziedzinie. To podej艣cie sprawdza si臋 przy negocjacjach, gdy chcemy przewidzie膰 jak zachowa si臋 druga strona.

Dobra analiza danych

Kolejnym sposobem na nie uleganie impulsom jest uwzgl臋dnienie czysto normatywnych, obiektywnych przes艂anek. Je偶eli podejmujemy decyzje zwi膮zane z pieni臋dzmi, tak膮 normatywn膮 przes艂an膮 by艂aby informacja o tym, jaka jest aktualna roczna stopa procentowa. Natomiast w przypadku wyboru szko艂y wy偶szej, informacje czysto obiektywne – ile zarabiaj膮 absolwenci danego wydzia艂u w por贸wnaniu do innych. Nie mo偶emy jednak przesadzi膰 z liczb膮 obiektywnych informacji i kryteri贸w, kt贸re analizujemy, poniewa偶 mo偶e to paradoksalnie prowadzi膰 do decyzyjnego impasu.

Jak zatem przetrwa膰 w g膮szczu podejmowanych decyzji? Najpro艣ciej jest z drobnymi, codziennymi decyzjami takimi jak wyb贸r tego co zjemy na 艣niadanie czy wyb贸r filmu, 艣cie偶ki do biegania. Zachowanie cz艂owieka ma t臋 w艂a艣ciwo艣膰, 偶e dostosowuje si臋 do tego, jakie konsekwencje p艂yn膮 z dokonywanych wybor贸w. Nawet je偶eli na pocz膮tku mog膮 by膰 nietrafione, to gdy sytuacja b臋dzie si臋 powtarza艂a wielokrotnie, mo偶emy by膰 prawie pewni, 偶e wybierzemy w rezultacie to, co dla nas najlepsze, poniewa偶 si臋 uczymy. Je偶eli chodzi o decyzje wymagaj膮ce rozwagi, trudne z natury i od kt贸rych wiele zale偶y – zwyczajnie nie spieszmy si臋 z ich podj臋ciem. Ograniczmy wachlarz mo偶liwo艣ci a nast臋pnie rozwa偶my wszystkie argumenty. Zawsze te偶 mo偶emy zada膰 sobie pytanie – co by w tej sytuacji zrobi艂 ekspert – na pewno to nie zaszkodzi, a mo偶e pom贸c.

dr Wojciech Bia艂aszek, psycholog z Uniwersytetu SWPS

Zarejestruj si臋 aby otrzyma膰 newsletter

 

Na tej stronie wykorzystujemy cookies. Uzyskujemy do nich dost臋p w celach analitycznych oraz w celu zapewnienia prawid艂owego dzia艂ania strony. Je偶eli nie wyra偶asz na to zgody, mo偶esz zmieni膰 ustawienia w swojej przegl膮darce. Zobacz wi臋cej w Polityce Prywatno艣ci.

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close