Rozpowszechnianie wizerunku w sieci

PSTRYK! To musisz wiedzieć na temat rozpowszechniania wizerunku w sieci, by nie złamać prawa i chronić własny wizerunek.

dr Aleksandra Bagieńska-Masiota, USWPS

Rozpowszechnianie wizerunku w sieci - co warto wiedzie─ç? Nie ka┼╝demu mo┼╝esz zrobi─ç zdj─Öcie i zamie┼Ťci─ç je w sieci. Nie ka┼╝dy mo┼╝e tobie zrobi─ç zdj─Öcie i zamie┼Ťci─ç je w sieci. O czym trzeba pami─Öta─ç, by nie z┼éama─ç prawa oraz by chroni─ç w┼éasny wizerunek podsumowuje dr Aleksandra Bagie┼äska-Masiota z Uniwersytetu SWPS.

W dobie internetu…

… coraz cz─Ö┼Ťciej dochodzi do ┼éamania przepis├│w prawnych zwi─ůzanych z rozpowszechnianiem wizerunku. Aktywni internauci upowszechniaj─ů, modyfikuj─ů i powielaj─ů wizerunki nie tylko znanych os├│b, kt├│rych zdj─Öcia znale┼║li w sieci, ale tak┼╝e wizerunki swoje lub swoich najbli┼╝szych. Brak refleksji w tej mierze skutkowa─ç mo┼╝e sankcjami o charakterze cywilnoprawnym.

Pami─Öta─ç bowiem nale┼╝y, ┼╝e w procesie o ochron─Ö prawa do wizerunku osoba rozpowszechniaj─ůca wizerunek (pozwany) ma obowi─ůzek wykaza─ç, ┼╝e jego dzia┼éanie nie by┼éo bezprawne. Na niej te┼╝ spoczywa ci─Ö┼╝ar dowodu, ┼╝e rozpowszechnianie wizerunku nie wykroczy┼éo poza uzyskany zakres zezwolenia i okre┼Ťlony cel.

1. Wizerunek podlega ochronie prawnej

Ochron─Ö prawn─ů wizerunku przewiduj─ů przepisy prawa autorskiego. Chroni─ů one wizerunek w sytuacji, gdy dosz┼éo do rozpowszechnienia wizerunku z naruszeniem Ustawy o prawie autorskim ( art. 81) i prawach pokrewnych, czyli np. w├│wczas gdy dosz┼éo do rozpowszechnienia wizerunku bez zgody osoby portretowanej. Postanowienia tej ustawy, maj─ů zasadnicze znaczenie dla kwestii ochrony wizerunku w sieci.

Tak┼╝e Kodeks cywilny chroni wizerunek, uznaj─ůc go za  jedno z d├│br osobistych cz┼éowieka. Dobra osobiste to warto┼Ťci o charakterze niemaj─ůtkowym, wi─ů┼╝─ůce si─Ö z osobowo┼Ťci─ů cz┼éowieka i uznane powszechnie w spo┼éecze┼ästwie. Prawo cywilne chroni wizerunek niezale┼╝nie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Przepisy chroni─ůce wizerunek znajdziemy tak┼╝e w Kodeksie karnym. Zakazuje on pod gro┼║b─ů kary, podszywania si─Ö pod inn─ů osob─Ö oraz wykorzystywania jej wizerunku lub innych jej danych osobowych w celu wyrz─ůdzenia jej szkody maj─ůtkowej lub osobistej. Jest to tzw. kradzie┼╝ to┼╝samo┼Ťci, opisana w art. 190 a par 2 KK.

Wizerunek chroniony jest tak┼╝e Prawo prasowe oraz Ustaw─Ö o ochronie danych osobowych. Akty te jako zasad─Ö legalno┼Ťci rozpowszechniania wizerunku statuuj─ů zgod─Ö podmiotu, kt├│rego wizerunek ma zosta─ç utrwalony (podobnie zreszt─ů, jak prawo autorskie).

2. Poj─Öcie wizerunku ma ustalone znaczenie

Wizerunek definiowany jest jako dostrzegalne, fizyczne cechy cz┼éowieka, tworz─ůce jego wygl─ůd i umo┼╝liwiaj─ůce jego identyfikacj─Ö. Wizerunek mo┼╝e tak┼╝e dotyczy─ç tzw. dodatkowych element├│w okre┼Ťlaj─ůcych cz┼éowieka co do to┼╝samo┼Ťci – zwi─ůzanych np. z wykonywanym zawodem, sposobem ubierania si─Ö, sposobem poruszania si─Ö i kontaktowania z otoczeniem. Tak rozumiany wizerunek podlega ochronie, o ile zosta┼é utrwalony (zapisany) za pomoc─ů: wiernego portretu malarskiego, stylizacji postaci, fotografii, zdj─Öcia reporterskiego, rozpoznawalnej podobizny, utworu audiowizualnego np filmu, reklamy, teledysku; wycinanki sylwetki, karykatury lub maski artystycznej (sztucznie wykreowany wizerunek artysty).

Nie jest wizerunkiem, chronionym przez prawo autorskie, tzw. wizerunek pi┼Ťmienniczy, rozumiany jako mniej lub bardziej wierny opis osoby przedstawiony w formie literackiej; imi─Ö i nazwisko osoby fizycznej; wizerunek miasta lub firmy ÔÇô rozumiany jako pozytywne skojarzenia lub zdj─Öcie oraz tzw. wizerunek audialny (g┼éos cz┼éowieka). Dobra te mog─ů by─ç chronione m.in. za pomoc─ů konstrukcji d├│br osobistych, jako np. dobre imi─Ö osoby fizycznej czy reputacja firmy.

3. Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej

Co to oznacza w praktyce? Po pierwsze nale┼╝y pyta─ç osoby, kt├│rych wizerunek utrwalamy, czy wyra┼╝aj─ů zgod─Ö si─Ö na jego rozpowszechnienie, czyli publiczne udost─Öpnienie niedookre┼Ťlonej grupie os├│b, np. w reklamie internetowej, w filmie na YouTube. Za publiczne udost─Öpnienie uznaje si─Ö tak┼╝e zamieszczenie na stronie portalu internetowego tzw. g┼é─Öbokiego linku umo┼╝liwiaj─ůcego otwarcie witryny, na kt├│rej znajduj─ů si─Ö wizerunki os├│b. Podobnie o zgod─Ö na rozpowszechnienie wizerunku stara─ç si─Ö musi artysta malarz, kt├│ry wystawia w galerii portret swojego modela oraz imprezowicz, kt├│ry umieszcza na FB zdj─Öcia z imprezy z wizerunkami znajomych. W sytuacji jednak, gdy rzeczony imprezowicz wysy┼éa do znajomego mailem te same zdj─Öcia, do rozpowszechnia nie dochodzi, tym samym nie ma konieczno┼Ťci uzyskania zgody (zg├│d) os├│b kt├│rych wizerunki utrwalono.

4. Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku nie mo┼╝e budzi─ç w─ůtpliwo┼Ťci

Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku jest form─ů o┼Ťwiadczenia woli cz┼éowieka maj─ůcego pe┼én─ů zdolno┼Ť─ç do czynno┼Ťci prawnych, tzn. cz┼éowieka pe┼énoletniego (kt├│ry uko┼äczy┼é 18. rok ┼╝ycia ) i nie ubezw┼éasnowolnionego.

Zezwolenie to, mo┼╝e zosta─ç wyra┼╝one przez w zasadzie ka┼╝de  zachowanie ludzkie, kt├│re wyra┼╝a wol─Ö wywo┼éania okre┼Ťlonych skutk├│w prawnych (tu: wyra┼╝enia zgody) w spos├│b dostateczny tzn. wystarczaj─ůcy. O┼Ťwiadczenia woli mog─ů przybiera─ç r├│┼╝n─ů form─Ö np. w Sejmie podczas g┼éosowania form─ů o┼Ťwiadczenia woli jest podniesienie r─Öki, w innych sytuacjach kiwni─Öcie g┼éow─ů etc. O┼Ťwiadczenie takie musi by─ç nadto: wolne od przymusu fizycznego, zrozumia┼ée dla odbiorcy oraz – co oczywiste – uzewn─Ötrznione.

Cho─ç prawo autorskie nie przewiduje ┼╝adnej szczeg├│lnej formy dla wa┼╝no┼Ťci dokonania tej czynno┼Ťci prawnej, to w literaturze wskazuje si─Ö, ┼╝e decyzja o rozpowszechnianiu wizerunku winna by─ç zwi─ůzana z pe┼én─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů portretowanego co do przysz┼éej formy przedstawienia jego wizerunku, miejsca i czasu publikacji, zestawienia z innymi wizerunkami, towarzysz─ůcego komentarza lub reklamowego wykorzystania wizerunku. Oznacza to, ┼╝e nale┼╝y powiedzie─ç osobie, od kt├│rej chcemy uzyska─ç zgod─Ö na rozpowszechnianie wizerunku o tym np. gdzie b─Ödzie on opublikowany

Zezwolenie na rozpowszechnienie winno by─ç dawane najp├│┼║niej przed samym aktem rozpowszechnienia. Mo┼╝na je cofn─ů─ç, jednak z regu┼éy najp├│┼║niej do czasu upublicznienia wizerunku.

5. Rodzice wyra┼╝aj─ů zgod─Ö na rozpowszechnienie wizerunku swoich dzieci, kt├│re nie uko┼äczy┼éy 13 roku ┼╝ycia

Dzieci kt├│re nie uko┼äczy┼éy 13. roku ┼╝ycia nie maj─ů zdolno┼Ťci do czynno┼Ťci prawnych, w zwi─ůzku z tym nie mog─ů sk┼éada─ç wa┼╝nych o┼Ťwiadcze┼ä woli. Co oznacza, ┼╝e zgoda na rozpowszechnianie wizerunku dokonana przez dziecko samodzielnie, jest niewa┼╝na.

Zgod─Ö wyra┼╝aj─ů wi─Öc rodzice (lub opiekunowie prawni), przy czym Kodeks rodzinny i opieku┼äczy stanowi, ┼╝e wystarczaj─ůca jest zgoda jednego rodzica (przy za┼éo┼╝eniu ┼╝e obydwu przys┼éuguje w┼éadza rodzicielska). Je┼Ťli jednak rodzice,  kt├│rym w┼éadza przys┼éuguje wsp├│lnie, nie mog─ů doj┼Ť─ç do porozumienia w sprawie rozpowszechniania wizerunku dziecka, mog─ů prosi─ç s─ůd rodzinny o rozstrzygni─Öcie tej sprawy. Analogiczne zasady stosuje si─Ö w przypadku os├│b ubezw┼éasnowolnionych ca┼ékowicie.

6. Kiedy ma┼éoletni (14-17) mog─ů samodzielnie wyra┼╝a─ç zgod─Ö na rozpowszechnienie swojego wizerunku

Osoby, kt├│re uko┼äczy┼éy trzyna┼Ťcie lat maj─ů ograniczon─ů zdolno┼Ť─ç do czynno┼Ťci prawnych. Osoby te mog─ů samodzielnie wyrazi─ç zgod─Ö na rozpowszechnianie swojego wizerunku, o ile uznamy, ┼╝e zgoda taka jest elementem umowy powszechnie zawieranej w drobnych bie┼╝─ůcych sprawach ┼╝ycia codziennego. Wydaje si─Ö, ┼╝e z uwagi na powszechno┼Ť─ç w dost─Öpie do internetu, umowy zwi─ůzane z tzw. politykami prywatno┼Ťci portali internetowych, uznane by─ç mog─ů za umowy powszechnie zawierane w drobnych sprawach ┼╝ycia codziennego.

Inna sytuacja dotyczy um├│w wykraczaj─ůcych poza ramy ÔÇ×um├│w powszechnie zawieranych w drobnych bie┼╝─ůcych sprawach ┼╝ycia codziennegoÔÇŁ, czyli np. um├│w zawieranych przez nastoletnich modeli z agencjami reklamowymi, gdzie przedmiotem s─ů tak┼╝e kwestie zwi─ůzane z wizerunkiem. Kodeks cywilny (art. 17) przewiduje, ┼╝e do wa┼╝no┼Ťci czynno┼Ťci prawnej, przez kt├│r─ů osoba ograniczona w zdolno┼Ťci do czynno┼Ťci prawnych zaci─ůga zobowi─ůzanie lub rozporz─ůdza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.

Je┼╝eli uznamy, ┼╝e wy┼╝ej wymieniona umowa ma charakter zobowi─ůzuj─ůcy, gdy┼╝ w nast─Öpstwie jej podpisania powstaj─ů po stronie osoby jej dokonuj─ůcej zobowi─ůzania do okre┼Ťlonego ┼Ťwiadczenia, czyli powi─Ökszaj─ůc─ů si─Ö pasywa tej osoby, w├│wczas konieczna jest zgoda przedstawiciela ustawowego na zawarcie umowy. Zgoda taka mo┼╝e zosta─ç wyra┼╝ona tak┼╝e ex post, poprzez potwierdzenie umowy przez  przedstawiciela ustawowego lub te┼╝ samodzielne po uzyskaniu pe┼énej zdolno┼Ťci do czynno┼Ťci prawnych.


CZYTAJ TAK┼╗E: CO M├ôWI─ä O TOBIE, GDY NIE MA CI─ś W POKOJU? SPRAWD┼╣ JAK ZADBA─ć O SW├ôJ ZAWODOWY WIZERUNEK.


Analogiczne zasady dotycz─ů rozpowszechnia wizerunku os├│b ubezw┼éasnowolnionych cz─Ö┼Ťciowo.

Uzupe┼éniaj─ůc─ů do Kodeksu cywilnego regulacj─Ö zawieraj─ů przepisy Kodeksu rodzinnego i opieku┼äczego. Akt ten reguluje m.in. stosunki mi─Ödzy rodzicami i dzie─çmi oraz kwestie tzw. w┼éadzy rodzicielskiej.

Zgodnie z Art. 95 Kodeksu rodzinnego i opieku┼äczego ÔÇ×dziecko pozostaj─ůce pod w┼éadz─ů rodzicielsk─ů winno rodzicom pos┼éusze┼ästwo, a w sprawach, w kt├│rych mo┼╝e samodzielnie podejmowa─ç decyzje i sk┼éada─ç o┼Ťwiadczenia woli, powinno wys┼éucha─ç opinii i zalece┼ä rodzic├│w formu┼éowanych dla jego dobraÔÇŁ. Z drugiej strony jednak rodzice przed powzi─Öciem decyzji w wa┼╝niejszych sprawach dotycz─ůcych osoby lub maj─ůtku dziecka powinni je wys┼éucha─ç, je┼╝eli rozw├│j umys┼éowy, stan zdrowia i stopie┼ä dojrza┼éo┼Ťci dziecka na to pozwala, oraz uwzgl─Ödni─ç w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci jego rozs─ůdne ┼╝yczenia.

Tym samym, je┼╝eli ma┼éoletni samodzielnie decyduje o rozpowszechnianiu swojego wizerunku, a rodzice si─Ö temu sprzeciwiaj─ů, winien on spe┼éni─ç pro┼Ťb─Ö lub zalecenia rodzic├│w i zaniecha─ç rozpowszechniania. Za takim rozumieniem terminu ÔÇ×wys┼éucha─çÔÇŁ przemawia tak┼╝e specyfika stosunk├│w rodzic – dziecko, gdzie dziecko do uzyskania swojej pe┼énoletno┼Ťci przebywa pod opiek─ů rodzic├│w.

7. Brak konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnianie wizerunku w sytuacji zap┼éaty za pozowanie

Pierwszy wyj─ůtek od zasady konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnienie wizerunku, dotyczy sytuacji zap┼éaty modelowi wynagrodzenia za pozowanie przy braku sprzeciwu na rozpowszechnianie. Oznacza to, ┼╝e w sytuacji kiedy model otrzyma┼é wynagrodzenie z tytu┼éu utrwalenia swojego wizerunku, domniemywa si─Ö udzielenia zgody na jego wykorzystanie (rozpowszechnienie). Sprzeciw winien by─ç wyra┼╝ony w spos├│b jasny i niebudz─ůcy w─ůtpliwo┼Ťci najp├│┼║niej w momencie przyj─Öcia zap┼éaty.

Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö, ┼╝e zapis ten przenosi, w razie sporu, ci─Ö┼╝ar wykazania nie udzielenia zgody na rozpowszechnienie wizerunku (lub na okre┼Ťlony spos├│b jego wykorzystania), mimo otrzymania zap┼éaty przez modela.

8. Brak konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnianie w sytuacji utrwalenia wizerunku os├│b powszechnie znanych w zwi─ůzku z pe┼énieniem funkcji publicznych

Drugi wyj─ůtek od zasady konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnienie, dotyczy utrwalania wizerunku os├│b powszechnie znanych w zwi─ůzku z pe┼énieniem funkcji publicznych, w szczeg├│lno┼Ťci politycznych, spo┼éecznych, zawodowych. Ratio legis tego przepisu le┼╝y w umo┼╝liwieniu mediom rozpowszechniania informacji o wydarzeniach politycznych, gospodarczych, kulturalnych, sportowych, co w praktyce wy┼é─ůcza mo┼╝liwo┼Ť─ç wykorzystywania bez zgody zainteresowanego z jego wizerunku m.in. na poczt├│wkach, w kalendarzach, czy w dzia┼éalno┼Ťci reklamowej.

Najwi─Öcej kontrowersji przy interpretacji tego wyj─ůtku budzi i sformu┼éowanie ÔÇ×osoba powszechnie znanaÔÇŁ. Orzecznictwo i doktryna prawa autorskiego wypracowa┼éy w tej mierze pewne zasady. Po pierwsze: bycie znanym ÔÇ×powszechnieÔÇŁ oznacza sytuacj─Ö, kiedy wiedza o istnieniu danej osoby obiektywnie istnieje w przestrzeni publicznej. Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim aktor├│w, piosenkarzy, polityk├│w, os├│b prowadz─ůcych dzia┼éalno┼Ť─ç gospodarcz─ů lub spo┼éeczn─ů, w pewnych okoliczno┼Ťciach tak┼╝e zwyk┼éego cz┼éowieka, je┼Ťli b─Ödzie sprawc─ů okre┼Ťlonego zdarzenia, a jego dzia┼éania zostan─ů odpowiednio nag┼éo┼Ťnione. W orzecznictwie wskazuje si─Ö tak┼╝e, ┼╝e przes┼éank─Ö ÔÇ×powszechno┼ŤciÔÇŁ nale┼╝y odnosi─ç od kr─Ögu odbiorc├│w, do kt├│rego adresuje si─Ö rozpowszechniany wizerunek. Tym samym wyr├│┼╝ni─ç mo┼╝emy osoby wzgl─Ödnie (na okre┼Ťlonym terenie, dla okre┼Ťlonego kr─Ögu os├│b np. burmistrz Pobiedzisk, znany lokalny dzia┼éacz sportowy) i bezwzgl─Ödnie powszechnie znane (Prezydent RP).

Rozpowszechnienie wizerunku wy┼╝ej wymienionych os├│b musi by─ç zwi─ůzane z pe┼énion─ů przez dan─ů osob─Ö funkcj─ů. Eliminuje to utrwalanie wizerunku w sytuacji prywatnej (np. podczas wakacji, pobytu w szpitalu, zabawy na prywatnej imprezie).

9. Brak konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnianie w sytuacji utrwalania wizerunku osoby stanowi─ůcej jedynie fragment wi─Ökszej ca┼éo┼Ťci

Trzeci wyj─ůtek od zasady konieczno┼Ťci uzyskania zgody na rozpowszechnienie, dotyczy utrwalania wizerunku osoby stanowi─ůcej jedynie fragment, szczeg├│┼é ca┼éo┼Ťci tj. zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza. Ratio legis tego przepisu le┼╝y w umo┼╝liwieniu mediom wykonywania funkcji sprawozdawczej, informacyjnej lub dokumentacyjnej.

Dla ustalenia, czy wizerunek stanowi jedynie fragment wi─Ökszej ca┼éo┼Ťci pos┼éu┼╝y─ç si─Ö mo┼╝na wypracowanym przez niemieck─ů doktryn─Ö testem eliminacji. Zgodnie z nim, wizerunek odgrywa rol─Ö podrz─Ödn─ů w├│wczas, kiedy jego wyeliminowanie lub te┼╝ zamiana nie wp┼éywa na warto┼Ť─ç uj─Öcia danej ca┼éo┼Ťci.

Poza zakresem wyj─ůtku znajduje si─Ö rozpowszechnianie wizerunk├│w ÔÇ×skadrowanychÔÇŁ, jak i wizerunk├│w wkomponowanych w wi─Öksz─ů ca┼éo┼Ť─ç, lecz stworzonych w warunkach naruszenia  prawa do prywatno┼Ťci np. na zamkni─Ötej imprezie.

10. Jak broni─ç si─Ö w sytuacji naruszenia prawa do wizerunku?

Prawo do wizerunku wygasa wraz ze ┼Ťmierci─ů osoby portretowanej. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi jednak, ┼╝e roszcze┼ä z tytu┼éu naruszenia prawa do wizerunku dochodzi─ç mog─ů tak┼╝e spadkobiercy w okresie do 20 lat od ┼Ťmierci osoby portretowanej (art. 83 u. pr.aut.). S─ů to m.in. roszczenia: o zaniechanie dzia┼éa┼ä gro┼╝─ůcych naruszeniem, o zaniechanie dzia┼éa┼ä naruszaj─ůcych prawo, o dokonanie przez naruszyciela czynno┼Ťci niezb─Ödnych do usuni─Öcia skutk├│w naruszenia np. poprzez z┼éo┼╝enie o┼Ťwiadczenia w prasie, wyra┼╝enie ubolewania lub  przeprosiny. W przypadku tych roszcze┼ä, niezb─Ödne jest dok┼éadne okre┼Ťlenie dzia┼éa┼ä, kt├│re powinny by─ç zakazane. A tak┼╝e wskazanie czynno┼Ťci, kt├│re pozwany powinien podj─ů─ç w celu usuni─Öcia skutk├│w naruszenia.

Na zasadach og├│lnych (art. 415 Kodeks cywilny) mo┼╝na r├│wnie┼╝ domaga─ç si─Ö zap┼éaty odszkodowania z tytu┼éu poniesionej szkody maj─ůtkowej, czyli uszczerbku w prawach maj─ůtkowych, kt├│rych poszkodowany (osoba portretowana) dozna┼é wbrew swej woli. W przypadku gdyby uprawniony nie otrzyma┼é zap┼éaty za wykorzystanie swojego wizerunku, mo┼╝liwe jest tak┼╝e dochodzenie rekompensaty utraconych korzy┼Ťci.

***

O autorce:

dr Aleksandra Bagieńska-Masiota, Szkoła Prawa, Uniwersytet SWPS Poznań