Ta┼äcz─ů, podrywaj─ů i tworz─ů dzie┼éa sztuki ÔÇô znany przyrodnik odkrywa zabawne i wzruszaj─ůce zwyczaje ptak├│w.

Noah Strycker, "Rzecz o ptakach"

Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin

Noah Strycker jest przyrodnikiem, podr├│┼╝nikiem i wsp├│┼éredaktorem poczytnego w Stanach Zjednoczonych magazynu ÔÇ×BirdingÔÇŁ. W pasjonuj─ůcej ksi─ů┼╝ce odkrywa zaskakuj─ůce, wzruszaj─ůce i zabawne zwyczaje┬áptak├│w ÔÇô tych egzotycznych i tych, kt├│re widzimy na co dzie┼ä.

1. Sroka

W Europie, gdzie sroki s─ů najbardziej rozpowszechnione ÔÇô w Wielkiej Brytanii jest to trzynasty najliczniejszy gatunek ptaka wed┼éug Kr├│lewskiego Towarzystwa Ochrony Ptak├│w ÔÇô zajmuj─ů one znacz─ůce miejsce w folklorze i przes─ůdach. Je┼Ťli zobaczy si─Ö band─Ö srok, to zgodnie z powszechn─ů tradycj─ů, od ich liczby b─Ödzie zale┼╝e─ç powodzenie w ┼╝yciu; ┼Ťci┼Ťlej m├│wi─ůc, dwa ptaki przynosz─ů szcz─Ö┼Ťcie, lecz samotna sroka mo┼╝e sprowadzi─ç wszelkiego rodzaju nieszcz─Ö┼Ťcia. Napotkawszy pojedyncz─ů srok─Ö rozwa┼╝ni obywatele powinni powita─ç j─ů z szacunkiem, wo┼éaj─ůc ÔÇ×Cze┼Ť─ç Panie SrokoÔÇŁ, lub ÔÇ×Dzie┼ä dobry PanuÔÇŁ, aby odp─Ödzi─ç pecha, lub te┼╝ zaintonowa─ç ÔÇ×Wyzywam Ci─ÖÔÇŁ kilkukrotnie raz za razem w tym samym celu. Pomaga r├│wnie┼╝ pozdrowienie ptaka, spluni─Öcie na ziemi─Ö i uszczypni─Öcie kogokolwiek, z kim si─Ö idzie. Na wszelki wypadek. Mroczna reputacja srok ma g┼é─Öbokie korzenie.
[…]

Sroki s─ů dobrze znane z drwienia sobie ze zwierz─ůt wi─Ökszych od siebie, zw┼éaszcza domowych pupili. Prawdopodobnie pr├│buj─ů tylko odp─Ödzi─ç domniemanego drapie┼╝nika, lecz czasami wydaj─ů si─Ö ┼Ťwiadomie zwodzi─ç inne stworzenia ma┼éodusznymi gierkami psychologicznymi. Pewien film dokumentalny wyemitowany przez BBC przedstawia┼é udomowionego samca sroki, kt├│ry uwielbia┼é dr─Öczy─ç dwa psy, na┼Ťladuj─ůc g┼éos alarmowy, jaki wydawa┼éy kaczki na stawie przed domem; to niezmiennie powodowa┼éo, i┼╝ biedne psiaki wybiega┼éy na zewn─ůtrz, aby goni─ç nieistniej─ůcego lisa, poniewa┼╝ kaczki cz─Östo ostrzega┼éy si─Ö nawzajem, gdy lis przechodzi┼é w pobli┼╝u.

2. Papugi

Gdyby [ÔÇŽ] wszystkie zwierz─Öta na┼Ťladuj─ůce d┼║wi─Öki wokalne potrafi┼éy ta┼äczy─ç, mo┼╝na by si─Ö spodziewa─ç, ┼╝e do papug do┼é─ůcz─ů kolibry i nietoperze wraz z innymi gatunkami z wcze┼Ťniejszej listy. Dlaczego potrafi─ů to robi─ç jedynie papugi, s┼éonie i ludzie? […]
Papugi w naturze nie ta┼äcz─ů, mimo ┼╝e s─ů doskona┼éymi na┼Ťladowcami wokalnymi. S┼éonie w naturze te┼╝ nie ta┼äcz─ů, chocia┼╝ charakteryzuj─ů si─Ö zaawansowan─ů zdolno┼Ťci─ů uczenia si─Ö i ┼Ťwietn─ů pami─Öci─ů. Wiemy obecnie, ┼╝e papugi posiadaj─ů tak─ů umiej─Ötno┼Ť─ç, lecz mo┼╝emy tylko zak┼éada─ç, ┼╝e ta┼äczenie do rytmu muzycznego nie przynosi praktycznych korzy┼Ťci stworzeniom spoza ludzkiej cywilizacji. Ta┼äczenie, je┼Ťli chodzi o zachowanie dzikich zwierz─ůt, jest tym samym zredukowane do intryguj─ůcego przypisu w literaturze z dziedziny psychologii.
Do ludzi to za┼éo┼╝enie odnosi si─Ö jednak w mniejszym stopniu. Niekt├│rzy badacze wierz─ů, ┼╝e kwestia ta┼äcz─ůcych papug mo┼╝e wi─ůza─ç si─Ö z jedn─ů z najwi─Ökszych debat o muzycznej historii cz┼éowiek.

3. Głuptak

Obecnie szacuje si─Ö, ┼╝e oko┼éo 40 procent nowo zawartych ma┼é┼╝e┼ästw w USA zako┼äczy si─Ö rozwodem, co stawia nas na mniej wi─Öcej tym samym poziomie romantyzmu, na kt├│rym plasuje si─Ö g┼éuptak galapagoski, gatunek ptaka morskiego znany mi─Ödzy innymi z regularnego mordowania swojego rodze┼ästwa w gnie┼║dzie. Trudno okre┼Ťli─ç, ile ludzkich par wychowuje dzieci z DNA tylko jednego z rodzic├│w, ale takie przypadki si─Ö zdarzaj─ů. Podobnie jak ptaki, jeste┼Ťmy monogamistami spo┼éecznymi, ale nie pozostajemy wierni przez ca┼éy czas. A albatrosy? Podobnie jak my, ┼╝yj─ů d┼éugo i wk┼éadaj─ů du┼╝o wysi┼éku w wychowanie potomstwa. W przeciwie┼ästwie do nas, w ich przypadku wska┼║nik rozwod├│w wynosi niemal zero procent i jest prawdopodobnie najni┼╝szy w┼Ťr├│d ptak├│w. Zero procent! Przy albatrosach wygl─ůdamy jak frywolni rozpustnicy.

4. Szpaki

Ka┼╝dy, kto kiedykolwiek obserwowa┼é stado szpak├│w (w j─Özyku angielskim okre┼Ťlane terminem murmuration, podobnie jak w j─Özyku polskim m├│wi si─Ö o kluczu g─Ösi czy bocianim sejmiku, przyp. t┼éum.) zlatuj─ůcych si─Ö na noclegowisko, ten wie, dlaczego ten filmik zahipnotyzowa┼é tylu rozkojarzonych internaut├│w. P├│┼║nym latem szpaki zwyczajowo gromadz─ů si─Ö na noc, czasami w liczbie setek tysi─Öcy, a wieczorem, tu┼╝ przed udaniem si─Ö na spoczynek, wsp├│lnie patroluj─ů przestrze┼ä powietrzn─ů nad noclegowiskiem, czasem przez p├│┼é godziny lub d┼éu┼╝ej. Ma┼éo kt├│re z ptak├│w na ┼Ťwiecie tworz─ů tak zwarte, zbite stada. Dlaczego robi─ů to szpaki, jest kwesti─ů niewyja┼Ťniona. Czy chodzi o spalenie dodatkowych kalorii przed za┼Ťni─Öciem? Naprowadzenie dolatuj─ůcych maruder├│w? Wypatrzenie drapie┼╝nik├│w? Nie ma jednak w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e ten spektakl budzi podziw.

Powietrzne popisy przypominaj─ů g─Östy dym w u┼Ťcisku niewidocznego tornada. Trudno nie dziwi─ç si─Ö, jak ptaki trzymaj─ů si─Ö w tak gwa┼étownie zmieniaj─ůcej si─Ö formacji i udaje im si─Ö nie wpada─ç na siebie. Pi─Ökno tego zjawiska jest inspiruj─ůce. Nowojorski fotograf Richard Barnes, najbardziej znany ze swoich czysto artystycznych zdj─Ö─ç chaty Unabombera ÔÇô Teda Kaczynskiego, wyda┼é urzekaj─ůc─ů kolekcj─Ö czarno-bia┼éych obraz├│w stad szpak├│w nad Rzymem sfotografowanych 2005 roku. Obiekty jego zdj─Ö─ç s─ů starannie podkre┼Ťlone miejsk─ů sceneri─ů. Niekt├│re z nich s─ů po prostu pi─Ökne, inne z┼éowieszcze i hitchcockowskie, ale wszystkie s─ů w jaki┼Ť spos├│b magnetyzuj─ůce (wi─Öcej o tym p├│┼║niej). W opisie towarzysz─ůcym zdj─Öciom Barnesa, pisarz Jonathan Rosen zauwa┼╝y┼é: ÔÇ×Fascynacja szpakami dotyczy po cz─Ö┼Ťci tego, w jaki spos├│b zdaj─ů si─Ö zapisywa─ç pewnego rodzaju j─Özyk w powietrzu ÔÇô gdyby┼Ťmy tylko mogli go odczyta─çÔÇŁ.

5. Przepi├│rka

Pewne badanie na przepi├│rkach japo┼äskich wykaza┼éo, ┼╝e piskl─Öta strachliwych matek wychowywane przez spokojnych przybranych rodzic├│w wyrasta┼éy na spokojne doros┼ée osobniki; innymi s┼éowy, wi─Ökszy wp┼éyw na ich strachliwo┼Ť─ç mia┼é spos├│b, w jaki by┼éy wychowywane, ni┼╝ ich instynkty (cho─ç stopie┼ä, w jakim to zachodzi┼éo, by┼é ograniczany przez geny ich prawdziwych rodzic├│w). Ptaki mo┼╝na r├│wnie┼╝ uwarunkowa─ç, by by┼éy mniej strachliwe. Badania nad skalinkami wielkimi na jednej z wysp Nowej Zelandii wykaza┼éy, ┼╝e po up┼éywie jednego pokolenia od wyt─Öpieniu szczur├│w na wyspie skalinki okazywa┼éy znacznie mniejsze zdenerwowanie, gdy napotyka┼éy szczura, ni┼╝ populacja skalink├│w na s─ůsiedniej wyspie, gdzie szczury nadal ┼╝y┼éy na wolno┼Ťci. W ci─ůgu zaledwie jednego pokolenia zosta┼éy uwarunkowane do ┼╝ycia w ┼Ťrodowisku wolnym od drapie┼╝nik├│w.

Te przyk┼éady wci─ů┼╝ jednak nie dor├│wnuj─ů korowemu, wysokodrogowemu strachowi ÔÇô towarzysz─ůcemu na przyk┼éad d┼éugotrwa┼éemu stresowi emocjonalnemu, zmartwieniu i trwodze ÔÇô kt├│ry odczuwaj─ů ludzie. Czy ptaki potrafi─ů wybiega─ç my┼Ťlami w przysz┼éo┼Ť─ç, opieraj─ůc si─Ö na wspomnieniach emocjonalnych? Czy odczuwaj─ů utrzymuj─ůcy si─Ö, nieinstynktowny l─Ök? Pytanie to pozostaje wci─ů┼╝ bez odpowiedzi. Istnieje zasadnicza r├│┼╝nica pomi─Ödzy l─Ökiem i strachem. L─Ök jest nastrojem niezwi─ůzanym z daj─ůcym si─Ö zidentyfikowa─ç stresorem, natomiast strach jest natychmiastow─ů reakcj─ů na zagro┼╝enie; spo┼Ťr├│d tych dw├│ch znacznie ┼éatwiej bada─ç strach, poniewa┼╝ jego fizyczne objawy s─ů oczywiste. Tak wi─Öc u ptak├│w i u ludzi strach jako taki jest wrodzony, ale szybko┼Ť─ç reakcji jest cz─Östo wyuczona. Je┼Ťli chodzi o nasze instynktowne reakcje na niebezpiecze┼ästwo, jeste┼Ťmy do┼Ť─ç podobni. Ale poza tym trudno jest dowiedzie─ç si─Ö, co my┼Ťl─ů ptaki, czy maj─ů d┼éugotrwa┼ée zmartwienia.

6. Perkoz

U dzikich ptak├│w funkcja ta┼äca ogranicza si─Ö zazwyczaj do uwodzenia. ┼╗urawie krzykliwe wykonuj─ů skomplikowany taniec godowy, na kt├│ry sk┼éada si─Ö p┼éynne podrywanie si─Ö w powietrze, wysokie wykopy n├│g i piruety. Jeden z nowogwinejskich gatunk├│w cudowronek (tzw. ptak├│w rajskich) przypomina ni mniej ni wi─Öcej migocz─ůcy lataj─ůcy spodek, gdy puszy si─Ö przed samic─ů, strosz─ůc zwisaj─ůce pi├│ra upstrzone ciemnymi plamkami, kt├│re wygl─ůdaj─ů jak chmura much wok├│┼é jego g┼éowy. Perkozy ┼╝├│┼étodziobe uprawiaj─ů taniec na wodzie, najpierw kr─Öc─ůc g┼éowami, a potem ÔÇ×hebluj─ůcÔÇŁ po tafli jeziora jak ┼éodzie odrzutowe, na┼Ťladuj─ůc nawzajem swoje ruchy na wz├│r p┼éywak├│w synchronicznych. By─ç mo┼╝e najwybitniejszymi ptasimi tancerzami s─ů gorzyki ÔÇô rodzina tropikalnych gatunk├│w, z kt├│rych ka┼╝dy jest mniejszy od kostki Rubika, ale odznacza si─Ö tak samo ┼╝ywymi kolorami.

Gorzykom bycie kolorowym ju┼╝ nie wystarcza; samice oczekuj─ů, ┼╝e ich partnerzy b─Öd─ů ta┼äczy─ç i to nie jeden po drugim, ale wszyscy jednocze┼Ťnie. Samce gorzyk├│w gromadz─ů si─Ö w g─Östym, ciemnym podszycie las├│w deszczowych Ameryk Po┼éudniowej i ┼Ürodkowej na najwi─Ökszym konkursie ta┼äca ptasiego ┼Ťwiata. Ka┼╝dy gatunek doprowadzi┼é do perfekcji w┼éasn─ů choreografi─Ö. Na przyk┼éad gorzyk czerwonog┼éowy sunie bokiem po ga┼é─Özi w zno┼Ťnym wykonaniu moonwalka Michaela Jacksona. Kusogorzyk miotlasty klaszcze skrzyd┼éami sto razy na sekund─Ö ÔÇô dwa razy szybciej ni┼╝ porusza nimi koliber ÔÇô aby wydawa─ç mechaniczne, tr─ůbi─ůce d┼║wi─Öki, powtarzane w kr├│tkich odst─Öpach. W skrajnych przypadkach, takich jak przypadek modrogrzbiecika d┼éugosternego z Ameryki ┼Ürodkowej, samce korzystaj─ů z pomocy ÔÇ×skrzyd┼éowychÔÇŁ: ta┼äcz─ů we dw├│ch, wykonuj─ůc dok┼éadnie wyre┼╝yserowane figury przed potencjaln─ů partnerk─ů i ka┼╝dy z nich wydaje z siebie d┼║wi─Öki, przeskakuj─ůc jeden przez drugiego niczym przez koz┼éa.

Zgodnie z wcze┼Ťniejszym porozumieniem, jeden z nich zawsze sp├│┼ékuje potem z samic─ů, podczas gdy drugi siedzi w krzakach w pobli┼╝u. Tandem samc├│w modrogrzbiecika d┼éugosternego mo┼╝e w ten spos├│b wsp├│┼épracowa─ç przez pi─Ö─ç lat, buduj─ůc w d┼╝ungli reputacj─Ö gor─ůcych tancerzy, zanim samiec alfa zdechnie, a rezerwowy z nowym praktykantem zajmie jego miejsce. Jest to jedyny przyk┼éad wsp├│lnych samczo-samczych tok├│w, jaki kiedykolwiek odkryto w kr├│lestwie zwierz─ůt. Kto powie, ┼╝e cz┼éowiek jest jedynym gatunkiem, kt├│ry tworzy boysbandy?

Wszystkie opisy pochodz─ů z ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Rzecz o ptakachÔÇŁ Noah Strycker. Wydawnictwo Muza 2017

Zarejestruj si─Ö aby otrzyma─ç newsletter