umys艂 otwarty i zamkni臋ty Jacek Santorski

Co to jest umys艂 otwarty i zamkni臋ty? Jacek Santorski pisze o pu艂apkach my艣lenia i o tym jak wyj艣膰 poza schemat!

Jacek Santorski

Dlaczego w tak wielu rodzinach, zespo艂ach, firmach, relacjach spo艂ecznych, tak wielu z nas utyka w kt贸rej艣 z r贸l tr贸jk膮ta dramatycznego - ofiary, wybawiciela, prze艣ladowcy, podczas gdy s膮 osoby zdolne i sk艂onne postrzega膰 relacje, nawet konfliktowe, jako bardziej z艂o偶one? Przeczytaj, czym jest umys艂 otwarty i zamkni臋ty oraz jak wpadamy w pu艂apki my艣lenia.
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on linkedin

NIEWIELU POTRAFI WYJ艢膯 POZA SCHEMAT

Dlaczego tak wielu ludzi, w tym tak偶e wykszta艂conych i m艂odych, daje si臋 tak 艂atwo wkr臋ci膰 w populistyczne podzia艂y na 鈥瀞woich鈥 i 鈥瀘bcych鈥, w艂膮cznie z postawami pogardy i nienawi艣ci jak w pierwotnym konflikcie Tutsi/Hutu, s膮 jednak tacy, kt贸rzy temu nie ulegaj膮?

Dlaczego w tak wielu rodzinach, zespo艂ach, firmach, relacjach spo艂ecznych, tak wielu z nas utyka w kt贸rej艣 z r贸l tr贸jk膮ta dramatycznego – ofiary, wybawiciela, prze艣ladowcy, podczas gdy s膮 osoby zdolne i sk艂onne postrzega膰 relacje, nawet konfliktowe, jako bardziej z艂o偶one?

Przeczytaj tak偶e: Jak podejmowa膰 s艂uszne decyzje

Dlaczego wi臋kszo艣膰 naszych spor贸w, k艂贸tni i konflikt贸w zmierza do wykazania kto ma racj臋, cho膰 s膮 艣rodowiska, w kt贸rych dyskutujemy o kryteriach i poszukujemy wsp贸lnych interes贸w i punkt贸w widzenia, wychodz膮c poza „czarno-bia艂y ” obraz 艣wiata?

Dlaczego tak wielu z nas trzyma si臋 swojego ego, raz ustalonego obrazu siebie, cho膰 s膮 osoby otwarte na odkrywanie wewn臋trznych przeciwie艅stw i dope艂niaj膮cych si臋 cech?

Dlaczego gdy rozstajemy si臋 z pracownikiem, wsp贸lnikiem, mamy kryzysy lub po偶egnania w uczuciowych zwi膮zkach, tak wielu z nas skupia si臋 wtedy na wadach i z艂ych do艣wiadczeniach z drug膮 osob膮 cho膰 s膮 takie osoby, kt贸re do艣wiadczaj膮 b贸lu i poczucia straty, nawet wdzi臋czno艣ci i dobrych wspomnie艅, mimo 偶e same inicjuj膮 rozstanie?

Dlaczego tak cz臋sto w obliczu decyzji i wybor贸w 偶yciowych czy biznesowych podlegamy mechanizmowi redukcji dysonansu poznawczego, gdy co艣 鈥瀗ie pasuje鈥 do przyj臋tej perspektywy, s膮 jednak osoby, kt贸re umiej膮 si臋 w takich chwilach zdystansowa膰 do siebie i na przyk艂ad nie ulega膰 pu艂apce zatopionych koszt贸w, gdy projekt, kt贸ry sami zainicjowali艣my trzeba zamkn膮膰?

Przeczytaj tak偶e: Jak skutecznie sie uczy膰?

Dlaczego ci膮gle tak wielu kierownik贸w i pracownik贸w trzyma si臋 anachronicznych, hierarchicznych korpo-folwarcznych wzorc贸w, podczas gdy niekt贸rzy ju偶 rozwijaj膮, tak偶e w Polsce, „turkusowe organizacje” (wg. Laloux)?

PU艁APKI MY艢LENIA

Kluczem do odpowiedzi s膮 konsekwencje odkry膰 noblisty Daniela Kahnemana, 偶e bardzo wielu ludzi podejmuje, a potem trzyma si臋 emocjonalnych i stereotypowych za艂o偶e艅 i prze艣wiadcze艅 aby potem 鈥 tzw. wolniejsz膮 艣cie偶k膮 – u偶ywa膰 swojej inteligencji, a nawet wiedzy, 偶eby je podtrzymywa膰 i potwierdza膰. Prze艣wiadczenia te mog膮 pochodzi膰 z zapis贸w zwi膮zanych z programami pierwotnego gadziego m贸zgu, 偶eby potem ukierunkowywa膰 percepcj臋 w stron臋 鈥瀞w贸j-dobry/obcy-z艂y鈥, poczucia zagro偶enia r贸偶norodno艣ci膮, czy zamykania si臋 w za艣ciankach homogenicznych grup i „silos贸w” w firmach. 艢wiadomo艣膰 tego pozwala nam rezygnowa膰 z nadziei na 艂atw膮 zmian臋 postaw, przekonania do swoich racji, pr臋dzej do poszukiwania dr贸g porozumienia i wp艂ywu, kt贸re doprowadz膮 do „tak” pomimo r贸偶nic. Tym bardziej wa偶ne staje si臋 w tym kontek艣cie pytanie, kto b臋dzie bardziej podatny na do艣wiadczenia i argumenty, kto przyjmie feedback albo odkryje w sobie nowe zasoby i drogi podej艣cia do problem贸w i mo偶liwo艣ci, a kto b臋dzie stawia艂 op贸r.

DOGMATYZM I ZAMKNI臉TO艢膯 UMYS艁脫W

Wszyscy w jakim艣 stopniu podlegamy mechanizmom opisywanym przez Kahnemana, r贸偶nimy si臋 jednak stopniem podatno艣ci na „pu艂apki my艣lenia”, ro偶ny jest poziom elastyczno艣ci, otwarto艣ci naszych umys艂贸w. Moim zdaniem bardzo przydatny jest tu model opracowany przez wybitnego poprzednika Noblisty, psychologa dzia艂aj膮cego aktywnie w latach 60/70 XX wieku, Miltona Rokeacha. Badacz ten, urodziny w Polsce w roku 1918 zas艂yn膮艂 ze studi贸w w podobnym stylu co eksperymenty Zimbardo i Milgrama. Ot贸偶 obserwowa艂 on przez klika lat trzech m臋偶czyzn chorych na psychoz臋, kt贸rzy przebywaj膮c w jednej klinice i spotykaj膮c si臋 na co dzie艅 borykali si臋 z problemem, 偶e wszyscy trzej maja podobny system uroje艅 – ka偶dy uwa偶a艂 si臋 za Jezusa.

Rokeach opisa艂 ich reakcje i sposoby utrzymywania uroje艅, i na tej podstawie rozwin膮艂 studia na temat dogmatyzmu jako rdzennej cechy 鈥瀦amkni臋tego umys艂u”. Na podstawie tych do艣wiadcze艅 powsta艂y nawet ksi膮偶ka i sztuka teatralna. Dzi艣 w 偶yciu publicznym, w korporacjach i niekt贸rych rodzinach nierzadko spotykamy autorytarnych i aroganckich lider贸w, kt贸rzy „uwa偶aj膮 si臋 za bog贸w” (jest nawet dowcip, 偶e problem par zaczyna si臋 wtedy gdy on uznaje, 偶e jest bogiem a ona jest niewierz膮ca…). Zamkni臋te i dogmatyczne umys艂y mog膮 cechowa膰 te偶 podw艂adnych. W czasach PRL-u m贸wili艣my o partyjnym betonie, dzi艣 o armii lub pacho艂kach populistycznego autokraty – w pa艅stwie lub w firmie. Dogmatyzm mo偶e cechowa膰 te偶 specjalist臋. Nawet ekonomist臋 czy lekarza, kt贸ry zaczyna uprawia膰 sw贸j zaw贸d w spos贸b 鈥瀢yznaniowy”, zamkni臋ty na argumenty i wrogi wobec prezentuj膮cych inne ni偶 on teorie i warto艣ci.

Otwarto艣膰 i zamkni臋to艣膰 umys艂贸w to nie w艂a艣ciwo艣膰 zero-jedynkowa lecz raczej continuum, cechy te mog膮 mie膰 r贸偶ne nat臋偶enie, obok teorii Rokeacha wi膮偶膮 si臋 z opisanymi w dw贸ch podobnych teoriach funkcjonowania struktur poznawczych umys艂u: sztywno艣ci膮 my艣lenia i nietolerancj膮 na wieloznaczno艣膰 opisanych przez wsp贸艂czesnych Rokeachowi badaczy: J. S. Kounina (sztywno艣膰) i E. Frenkel-Brunswik (nietolerancja na wieloznaczno艣膰).

CECHY ZAMKNI臉TEGO UMYS艁U*:

  • sztywno艣膰, dogmatyzm, nietolerancja na wieloznaczno艣膰
  • silne odrzucanie przekona艅 niezgodnych z przyj臋tymi (niezdolno艣膰 utrzymania w 艣wiadomo艣ci dw贸ch sprzecznych/r贸偶nych opinii)
  • izolacja mi臋dzy strukturami przyj臋tymi a odrzuconymi (metaforycznie: nie ma miejsca na oczy/kropki w 鈥瀝ybkach鈥 yin i yang)
  • poszukiwanie i przyjmowanie „czarno-bia艂ych鈥 rozwi膮za艅
  • przedwczesne formu艂owanie warto艣ciuj膮cych opinii, etykietowanie
  • negowanie rzeczywisto艣ci niezgodnej z przekonaniami
  • poszukiwanie jednoznacznej, ca艂o艣ciowej akceptacji – odrzucanie ludzi, kt贸rzy za jedno nas ceni膮, co innego krytykuj膮 ma艂e wewn臋trzne zr贸偶nicowanie opinii odrzuconych
  • preferowanie negatywnego, zagra偶aj膮cego obrazu 艣wiata
  • uznawanie tylko jednoznacznych autorytet贸w, odrzucanie tych, kt贸rzy nie uznaj膮 tego autorytetu
  • izolacja struktur – zmiany w jednej szufladce (np. moja pracownica 艣wietnie liczy) nie wp艂ywaj膮 na zmiany w s膮siedniej (np. kobiety nie nadaj膮 si臋 do analiz matematycznych)
  • brak tolerancji na to, 偶e jedno zjawisko mo偶e by膰 i pozytywne i negatywne w r贸偶nych aspektach
  • traktowanie sytuacji wieloznacznych, sprzecznych informacji, lub deficytu informacji jako zagro偶enia

(*na podstawie artyku艂u Zofii Wrzosi艅skiej „Dogmatyzm, sztywno艣膰, nietolerancja na wieloznaczno艣膰”, w opracowaniu „Osobowo艣膰 jako przedmiot diagnozy psychologicznej” pod red. Teresy Szustrowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 1974 , (autorka aktualnie jest Dyrektorka Laboratorium Psychoedukacji )

MODEL 鈥濩LOSED AND OPEN MINDS鈥

Przed nami kilka pyta艅, na kt贸re mo偶na znale藕膰 bardziej kompletne odpowiedzi ni偶 40 lat temu, bo wi臋cej dzi艣 wiemy o m贸zgu, wp艂ywie gen贸w, o rozwoju osobowo艣ci. Mi臋dzy innymi na ile sztywno艣膰 i dogmatyzm to stale elementy w profilu osobliwo艣ci i do艣wiadczenia jednostki, a na ile podlegaj膮 zmianie? Sk膮d si臋 bior膮 – wrodzone, nabyte w dzieci艅stwie czy p贸藕niej uwarunkowane? Czy zale偶nie od okoliczno艣ci, kultury firmy/zespo艂u, poprzez jakie do艣wiadczenia, ludzie mog膮 stawa膰 si臋 bardziej otwarci, a lider na ile mo偶e by膰 „wolny” od swoich sk艂onno艣ci – czy je艣li je rozpoznany i uznamy w sobie mo偶emy je przekracza膰 w my艣l zasady 鈥瀟o ja mam ego, a nie ono ma mnie鈥?

Mo偶e okaza膰 si臋, 偶e 鈥瀋losed and open minds鈥 jest najlepsz膮 drog膮 zrozumienia wsp贸艂czesnych linii podzia艂贸w spo艂ecznych. Zwa偶ywszy na to, 偶e spotka膰 mo偶emy zar贸wno twardog艂owych libera艂贸w, jak otwarte na nowe do艣wiadczenia i zmian臋 osoby i grupy nastawione bardziej „konserwatywnie” i, 偶e zastanowimy si臋 po raz kolejny nad spostrze偶eniem Andrzeja Wajdy, 偶e Polacy wol膮 si臋 leczy膰 u znachora ni偶 u lekarzy… Warto nad tym pracowa膰. Poczynaj膮c od siebie…

O AUTORZE

Jacek Santorski 鈥 wsp贸艂autor programu kierunku Zarz膮dzanie i przyw贸dztwo na Uniwersytecie SWPS, Profesor Honorowy Szko艂y Biznesu Politechniki Warszawskiej, gdzie prowadzi autorsk膮 Akademi臋 Psychologii Przyw贸dztwa. Uznany autorytet w zakresie psychologii spo艂ecznej i biznesu. Za艂o偶yciel 鈥 z Dominik膮 Kulczyk 鈥 Grupy Firm Doradczych Values. Autor wielu ksi膮偶ek, mi臋dzy innymi 鈥濵i艂o艣膰 i Praca鈥 i 鈥濪obre 呕ycie鈥. 

***

Tekst pochodzi z bloga popularnonaukowego Uniwersytetu SWPS. Tekst jest fragmentem artyku艂u, kt贸ry by艂 publikowany w magazynie Coaching 5/2016 (38) Wrzesie艅-Pa藕dziernik.

Sukces Pisany Szmink膮 jest patronem medialnym Strefy Psyche i Bloga popularnonaukowego.

Zarejestruj si臋 aby otrzyma膰 newsletter

 

Na tej stronie wykorzystujemy cookies. Uzyskujemy do nich dost臋p w celach analitycznych oraz w celu zapewnienia prawid艂owego dzia艂ania strony. Je偶eli nie wyra偶asz na to zgody, mo偶esz zmieni膰 ustawienia w swojej przegl膮darce. Zobacz wi臋cej w Polityce Prywatno艣ci.

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close