jak rozmawia─ç o pieni─ůdzach, jak wybrac temat webinaru

Jak podejmować słuszne decyzje?

dr Wojciech Białaszek, Uniwersytet SWPS

Prawie ka┼╝de nasze dzia┼éanie wi─ů┼╝e si─Ö z podejmowaniem decyzji. Nawet teraz: czy czyta─ç dalej i by─ç mo┼╝e dowiedzie─ç si─Ö czego┼Ť na temat dokonyania wybor├│w, czy nie? Jak─ů decyzj─Ö podejmiesz?

Skoro nadal tu jeste┼Ť to prawdopodobnie ten krok nie nale┼╝a┼é do kategorii ani trudnych, ani wymagaj─ůcych namys┼éu. Co jednak, gdy trzeba rozstrzygn─ů─ç teraz odno┼Ťnie czego┼Ť, co dopiero wydarzy si─Ö za jaki┼Ť czas, a skutki tego wyboru b─Öd─ů d┼éugofalowe i wa┼╝ne dla Ciebie? – odpowiada dr Wojciech Bia┼éaszek, psycholog z Uniwersytetu SWPS.

Jakie wybory preferujemy?

Badania nad dokonywaniem wybor├│w jasno pokazuj─ů, ┼╝e nie zawsze nasze decyzje s─ů trafne. Przyk┼éadowo, na pocz─ůtku roku mo┼╝e nam si─Ö wydawa─ç, ┼╝e spokojnie sprostamy czekaj─ůcym przed nami zobowi─ůzaniom. Osoba przygotowuj─ůca si─Ö do egzaminu, kt├│ry odb─Ödzie si─Ö dopiero za kilka miesi─Öcy, zapytana o to, co b─Ödzie robi─ç kilka dni przed nim, odpowie prawdopodobnie, ┼╝e b─Ödzie si─Ö uczy─ç. W rzeczywisto┼Ťci priorytety si─Ö zmieniaj─ů i okazuje si─Ö, ┼╝e odda si─Ö beztroskiemu leniuchowaniu, czy innym aktywno┼Ťciom, kt├│re akurat wtedy s─ů wa┼╝niejsze. Tego typu sytuacje, po znacznym ich uproszczeniu, badamy w laboratorium.

Dlaczego nie mo┼╝emy oprze─ç si─Ö pokusie? Jak emocje zmieniaj─ů nasze decyzje? Pos┼éuchaj i dowiedz si─Ö wi─Öcej!

Okazuje si─Ö, ┼╝e je┼╝eli osoby badane maj─ů do wyboru: 100 z┼é teraz lub 110 z┼é za tydzie┼ä, wi─Ökszo┼Ť─ç wybiera ni┼╝sz─ů kwot─Ö dost─Öpn─ů od razu. Jednak je┼╝eli t─Ö par─Ö nagr├│d odroczymy w czasie jeszcze bardziej i spytamy, co wybierasz: 100 z┼é za rok czy 110 z┼é za rok i jeden tydzie┼ä, to wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b zmienia swoje preferencje, pomimo, ┼╝e obie sytuacje s─ů prawie identyczne. Cho─ç w pierwszej wersji pokusa mniejszej nagrody jest natychmiastowa, a w drugiej odroczona o rok, to mo┼╝liwo┼Ť─ç zyskania 10 proc. kwoty jest zawsze odleg┼éa od niej o tydzie┼ä. Wyb├│r w jednej sytuacji nagrody mniejszej (poddanie si─Ö pokusie) a w drugiej wi─Ökszej (wykazanie samokontroli) to tzw. odwracanie si─Ö preferencji. Stoi to w sprzeczno┼Ťci z za┼éo┼╝eniami przewidywa┼ä klasycznej mikroekonomii, wed┼éug kt├│rych nasze preferencje powinny by─ç sta┼ée w czasie – w ko┼äcu gdy rok do pierwszej nagrody minie – b─Ödzie to ta sama sytuacja co tu i teraz.

Spojrzenie z innej perspektywy

Jak ustrzec si─Ö przed pu┼éapkami zwi─ůzanymi z dokonywaniem wyboru? Podobnie jak Odyseusz, mogliby┼Ťmy przywi─ůza─ç si─Ö do masztu, aby nie ulec syreniemu ┼Ťpiewowi (analogicznie, mogliby┼Ťmy zamkn─ů─ç drzwi do pokoju w kt├│rym przygotowujemy si─Ö do egzaminu i klucz wyrzuci─ç przez okno). Cho─ç prawdopodobnie i z tej sytuacji znale┼║liby┼Ťmy wyj┼Ťcie. Jedn─ů z najprostszych strategii, kt├│r─ů mo┼╝na zastosowa─ç, jest spojrzenie na dan─ů sytuacj─Ö z innej perspektywy. Przewa┼╝nie stoj─ůc przed trudnym wyborem zadajemy sobie pytanie ÔÇ×Co teraz?ÔÇŁ, a gdy nie znajdujemy oczywistej odpowiedzi mo┼╝emy si─Ö zastanowi─ç, co w takiej sytuacji zrobi┼éby na przyk┼éad m├│j r├│wie┼Ťnik lub ekspert w danej dziedzinie.

Jednak┼╝e, strategia zmiany perspektywy wi─ů┼╝e te┼╝ si─Ö z pu┼éapkami. Po pierwsze, ju┼╝ samo my┼Ťlenie o tym, co inni s─ůdz─ů, lub co zrobiliby na naszym miejscu, mo┼╝e by─ç z┼éudne. Wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b zaprzecza, ┼╝e reklamy maj─ů na nich wp┼éyw, ale twierdz─ů, ┼╝e dzia┼éa na innych. Podobnie prof. Svenson na pocz─ůtku lat 80. pokaza┼é, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç badanych uwa┼╝a, ┼╝e s─ů lepszymi i mniej sk┼éonnymi do ryzyka kierowcami. Z tego mo┼╝e wynika─ç druga konkluzja, ┼╝e my┼Ťlenie o innych (jako o kim┼Ť reprezentuj─ůcym dan─ů grup─Ö) mo┼╝e nie zawsze by─ç dobr─ů strategi─ů.

PRZECZYTAJ TAKŻE: 4 złote zasady planowania dnia pracy

Wyniki naszych bada┼ä pokazuj─ů, ┼╝e ludzie podejmuj─ůcy decyzj─Ö z perspektywy naszego r├│wie┼Ťnika, zaczynaj─ů by─ç bardziej impulsywni, a do tego paradoksalnie wykazuj─ů wi─Öksz─ů niech─Ö─ç do ryzyka. Chcemy natychmiastowego efektu. Koncentrujemy si─Ö na rzeczach, kt├│re mogliby┼Ťmy dosta─ç natychmiast, zamiast skupi─ç si─Ö na celach d┼éugofalowych i po┼╝─ůdanych w dalszej perspektywie. Wyolbrzymiamy te┼╝ ryzyko. Podobnie jak w powiedzeniu ÔÇťstrach ma wielkie oczyÔÇŁ, ryzyko nieotrzymania danej rzeczy wydaje si─Ö wi─Öksze ni┼╝ w rzeczywisto┼Ťci. Badania, kt├│re zapocz─ůtkowa┼é m.in. David Kahneman – jedyny noblista psycholog – pokazuj─ů, ┼╝e ludzie wyolbrzymiaj─ů ryzyko. Dodatkowo ten efekt jest spot─Ögowany przez przyj─Öcie perspektywy swojego r├│wie┼Ťnika.

Przyj─Öcie innego spojrzenia na dan─ů sytuacj─Ö nie zawsze przynosi niepo┼╝─ůdane efekty. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e przyj─Öcie roli eksperta przyczynia si─Ö do podj─Öcia lepszych decyzji, ni┼╝ z perspektywy r├│wie┼Ťnika. Przy decyzjach zwi─ůzanych z finansami dzia┼éa przyj─Öcie perspektywy przedsi─Öbiorc├│w, kt├│rzy mog─ů by─ç uznawani za ekspert├│w w swojej dziedzinie. To podej┼Ťcie sprawdza si─Ö przy negocjacjach, gdy chcemy przewidzie─ç jak zachowa si─Ö druga strona.

Dobra analiza danych

Kolejnym sposobem na nie uleganie impulsom jest uwzgl─Ödnienie czysto normatywnych, obiektywnych przes┼éanek. Je┼╝eli podejmujemy decyzje zwi─ůzane z pieni─Ödzmi, tak─ů normatywn─ů przes┼éan─ů by┼éaby informacja o tym, jaka jest aktualna roczna stopa procentowa. Natomiast w przypadku wyboru szko┼éy wy┼╝szej, informacje czysto obiektywne – ile zarabiaj─ů absolwenci danego wydzia┼éu w por├│wnaniu do innych. Nie mo┼╝emy jednak przesadzi─ç z liczb─ů obiektywnych informacji i kryteri├│w, kt├│re analizujemy, poniewa┼╝ mo┼╝e to paradoksalnie prowadzi─ç do decyzyjnego impasu.

Jak zatem przetrwa─ç w g─ůszczu podejmowanych decyzji? Najpro┼Ťciej jest z drobnymi, codziennymi decyzjami takimi jak wyb├│r tego co zjemy na ┼Ťniadanie czy wyb├│r filmu, ┼Ťcie┼╝ki do biegania. Zachowanie cz┼éowieka ma t─Ö w┼éa┼Ťciwo┼Ť─ç, ┼╝e dostosowuje si─Ö do tego, jakie konsekwencje p┼éyn─ů z dokonywanych wybor├│w. Nawet je┼╝eli na pocz─ůtku mog─ů by─ç nietrafione, to gdy sytuacja b─Ödzie si─Ö powtarza┼éa wielokrotnie, mo┼╝emy by─ç prawie pewni, ┼╝e wybierzemy w rezultacie to, co dla nas najlepsze, poniewa┼╝ si─Ö uczymy. Je┼╝eli chodzi o decyzje wymagaj─ůce rozwagi, trudne z natury i od kt├│rych wiele zale┼╝y – zwyczajnie nie spieszmy si─Ö z ich podj─Öciem. Ograniczmy wachlarz mo┼╝liwo┼Ťci a nast─Öpnie rozwa┼╝my wszystkie argumenty. Zawsze te┼╝ mo┼╝emy zada─ç sobie pytanie – co by w tej sytuacji zrobi┼é ekspert – na pewno to nie zaszkodzi, a mo┼╝e pom├│c.